નવી દિલ્હી : ભારતની ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થાની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા અને 2047 સુધીમાં વિકસિત ભારતના વિઝનને સાકાર કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારે વીજળી (સુધારા) બિલ, 2025 રજૂ કર્યું છે. આ બિલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય જૂના એકાધિકારિક વીજળી પુરવઠા મોડેલને દૂર કરીને સ્પર્ધા અને પ્રદર્શન-આધારિત અભિગમથી બદલવાનો છે, જેનાથી દરેક ગ્રાહકને વિશ્વસનીય, સસ્તું અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી વીજળી મળી રહે.
સુધારાની જરૂરિયાત અને નાણાકીય બોજ: વર્તમાન વીજ વિતરણ (ડિસ્કોમ) ક્ષેત્ર લાંબા સમયથી બિનકાર્યક્ષમતા અને ઊંચા ટેકનિકલ-વાણિજ્યિક નુકસાનને કારણે સતત નાણાકીય નુકસાન સહન કરી રહ્યું છે. આ ઉપરાંત, વિતરણમાં સ્પર્ધાના અભાવે ગ્રાહકોને સેવાની ગુણવત્તા સુધારવા માટે કોઈ પ્રોત્સાહન મળતું ન હતું. સૌથી મોટી સમસ્યા ક્રોસ-સબસિડીની હતી, જેના હેઠળ ઔદ્યોગિક વપરાશકર્તાઓએ અન્ય શ્રેણીઓને આપવામાં આવતી સબસિડીની ભરપાઈ કરવા માટે ઊંચા ટેરિફ ચૂકવવા પડતા હતા, જેનાથી ભારતીય ઉત્પાદન ઓછું સ્પર્ધાત્મક બનતું હતું.
આ બિલનો હેતુ આ તમામ સમસ્યાઓ દૂર કરીને ખેડૂતો અને ગરીબ પરિવારો માટે સબસિડીવાળા ટેરિફનું સંપૂર્ણ રક્ષણ કરવું. ઔદ્યોગિક વીજળીને વધુ સસ્તું અને બજારની માંગ સાથે સુસંગત બનાવીને ઉત્પાદનમાં ભારતની સ્પર્ધાત્મકતા વધારવી. વીજ ટ્રાન્સમિશનના વાસ્તવિક ખર્ચને પ્રતિબિંબિત કરતા ટેરિફ નક્કી કરવા માટે રાજ્ય વીજળી નિયમનકારી કમિશન (SERCs) ને સશક્ત બનાવવું.
બિલના મુખ્ય ક્રાંતિકારી ઘટકો: આ બિલ માળખાકીય સુધારાઓ, નિયમનકારી સશક્તિકરણ અને નાણાકીય સ્થિરતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
1. માળખાકીય સુધારા અને સ્પર્ધા:
મલ્ટીપલ લાઇસન્સધારકો: વીજ વિતરણમાં નિયમનકારી સ્પર્ધાને સરળ બનાવવા માટે, એક જ ક્ષેત્રમાં બાળેલા વીજ નેટવર્કનો ઉપયોગ કરીને બહુવિધ જાહેર અને ખાનગી લાઇસન્સધારકોને કાર્ય કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે.
યુનિવર્સલ સર્વિસ ઓબ્લિગેશન (USO): તમામ લાઇસન્સધારકો માટે બિન-ભેદભાવપૂર્ણ ઍક્સેસ અને પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવા માટે USO ફરજિયાત બનાવાયું છે.
મોટા ગ્રાહકોને મુક્તિ: 1 MW થી વધુના મોટા ગ્રાહકો માટે સીધી વીજળી ખરીદી (ઓપન એક્સેસ) ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વિતરણ લાઇસન્સધારકોને USO માંથી મુક્તિ આપવા SERC ને સત્તા અપાઈ છે.
2. ટેરિફ અને ક્રોસ-સબસિડીનું તર્કસંગતકરણ:
પારદર્શક સબસિડી: સબસિડીવાળા ગ્રાહકોનું હિત જાળવીને કલમ 65 હેઠળ પારદર્શક બજેટરી સબસિડી દ્વારા ખર્ચ-પ્રતિબિંબિત ટેરિફને પ્રોત્સાહન.
ક્રોસ-સબસિડી સમાપ્તિ: આગામી પાંચ વર્ષમાં ઉત્પાદન ઉદ્યોગો, રેલ્વે અને મેટ્રો રેલ્વે માટે ક્રોસ-સબસિડી દૂર કરવાના પ્રયાસો હાથ ધરાશે.
3. નિયમન અને ટકાઉપણું:
વીજળી પરિષદ: કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચે નીતિગત સંકલન માટે વીજળી પરિષદની સ્થાપનાને સમર્થન.
નિયમનકારી સશક્તિકરણ: SERCs ને ધોરણો લાગુ કરવા, પાલન ન કરવા બદલ દંડ લાદવા અને અરજીઓમાં વિલંબ થાય તો સ્વતંત્ર રીતે ટેરિફ નક્કી કરવા માટે સત્તા આપવામાં આવી છે.
ગ્રીન એનર્જી: પાલન ન કરવા બદલ દંડ સાથે બિન-અશ્મિભૂત ઊર્જા પ્રાપ્તિ જવાબદારીઓ (RPO)ને મજબૂત બનાવવામાં આવી છે.
ઊર્જા સંગ્રહ: એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ (ESS) અને પાવર ગ્રીડ માટે જોગવાઈઓ રજૂ કરવામાં આવી છે, જે ભવિષ્ય માટે વીજળી ઇકોસિસ્ટમમાં તેમની ભૂમિકા વ્યાખ્યાયિત કરે છે.
આ સુધારા ભારતના વીજ ક્ષેત્રને આધુનિક બનાવવા, કાર્યક્ષમતા વધારવા અને અંતે ગ્રાહકો માટે સસ્તી અને સારી વીજળી સુનિશ્ચિત કરવા તરફનું એક મોટું પગલું છે.