આત્મનિર્ભર ભારતનું સ્વપ્ન સેવનાર નિષ્ઠાવાન રાષ્ટ્રવાદી અને દૂરદર્શી ઉદ્યોગપતિ શશિ રૂઈયા
એસ્સાર ગ્રુપના સહ-સ્થાપક અને ચેરમેન તરીકે તેમણે તેમના અનોખા દ્રષ્ટિકોણ અને વ્યવસ્થાપન કૌશલ્યથી ભારતીય ઉદ્યોગપતિઓને નવી ઊંચાઈઓ પર પહોંચાડ્યા : જેમના વિઝને ભારતના ઔદ્યોગિક નકશાને નવી દિશા આપી : તેમનું માનવું હતું કે ભારતની સાચી પ્રગતિ ત્યારે જ થશે જ્યારે આપણે પાયાના ઉદ્યોગોમાં સ્વાવલંબી બનીશું : શશિ રૂઈયાની વિરાસત એટલે વિઝન, સાહસ અને રાષ્ટ્રનિર્માણ
પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા : તેઓ ‘ધ એલ્ડર્સ' ના સભ્ય પણ હતા જે નેલ્સન મંડેલા, કોફી અન્નાન અને જિમી કાર્ટર જેવા દિગ્ગજો સાથે કામ કર્યું
રાજકોટ, તા.૨૭ : ભારતીય ઉદ્યોગ જગતના ભીષ્મ પિતામહ સમાન અને એસ્સાર ગ્રુપના સહ-સ્થાપક શશિ રુઈયાની વિદાયને એક વર્ષ પૂર્ણ થયું છે. આજે જ્યારે દેશ ‘મેક ઈન ઈન્ડિયા' અને ‘આત્મનિર્ભર ભારત' ના મંત્ર સાથે આગળ વધી રહ્યો છે ત્યારે આ વિઝનરી ઉદ્યોગપતિને યાદ કરવા અનિવાર્ય છે જેમણે દાયકાઓ પહેલાં જ ભારતની આત્મનિર્ભરતાનું સ્વપ્ન સેવ્યું હતું અને તેને હકીકતમાં બદલી બતાવ્યું હતું. સ્ટીલથી લઈને ટેલિકોમ અને એનર્જીથી લઈને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધી શશિ રુઈયાએ ઉભા કરેલા સામ્રાજ્યએ ભારતની અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂત કરવામાં પાયાની ભૂમિકા ભજવી છે. ભારતના સૌથી પ્રગતિશીલ ઉદ્યોગપતિઓમાંના એક શશિ રુઇયાનું અવસાન થયું એને એક વર્ષ થઈ ગયા. એક નિષ્ઠાવાન રાષ્ટ્રવાદી અને દૂરદર્શી ઉદ્યોગપતિ, શશિજીનો વિશ્વાસ હતો કે ભારતની સાચી પ્રગતિ એક મજબૂત, સ્વાવલંબી ઔદ્યોગિક પાયાનું નિર્માણ કરવામાં જ નિહિત છે. 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' અને 'આત્મનિર્ભર ભારત' રાષ્ટ્રીય મંત્ર બન્યા તે ખૂબ જ પહેલાં, તેમણે તેમના આજીવન સંઘર્ષ દ્વારા તેની ભાવનાને જીવંત કરી, અને વિશ્વ-ધોરણની સંપત્તિનું સર્જન કર્યું અને ઉદ્યમથી પેઢીઓને સશક્ત બનાવી.
શશી રુઈયાનો જન્મ ૨૩ ડિસેમ્બર, ૧૯૪૩ ના રોજ થયો હતો. તેઓ રાજસ્થાનના એક વેપારી પરિવારમાંથી આવ્યા હતા. તેમના પિતા શ્રી નંદ કિશોર રુઈયાએ કૌટુંબિક વ્યવસાયનો પાયો નાખ્યો હતો. તેમના માતા શ્રીમતી ચંદ્રકલા રુઈયાએ પરિવારમાં નૈતિકતા અને પરંપરાગત મૂલ્યો સિચ્યા હતા. શશી રૂઇયાએ તેમનું પ્રારંભિક શિક્ષણ મુંબઈમાં પૂર્ણ કર્યું. ત્યારબાદ તેમને બિઝનેસ મેનેજમેન્ટમાં ઊંડો રસ પડ્યો. તેમના નેતૃત્વ કૌશલ્ય અને ઉદ્યોગસાહસિક ભાવનાએ તેમને ઉદ્યોગમાં ઓળખ અપાવી.
શશી રુઈયા તરીકે જાણીતા શશીકાંત રુઈયા ભારતીય વ્યાપાર વર્તુળોમાં એક આદરણીય અને પ્રેરણાદાયી વ્યક્તિ રહ્યા છે. એસ્સાર ગ્રુપના સહ-સ્થાપક અને ચેરમેન તરીકે તેમણે તેમના અનોખા દ્રષ્ટિકોણ અને વ્યવસ્થાપન કૌશલ્યથી ભારતીય ઉદ્યોગપતિઓને નવી ઊંચાઈઓ પર પહોંચાડ્યા. તેમનું જીવન અને વ્યાવસાયિક સફર માત્ર પ્રેરણાદાયક જ નહીં પરંતુ યુવા ઉદ્યોગસાહસિકો માટે માર્ગદર્શક પ્રકાશ પણ છે. શશિ રુઈયા માત્ર એક ઉદ્યોગપતિ ન હતા પરંતુ એક રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારા ધરાવતા વ્યક્તિત્વ હતા. તેમનું માનવું હતું કે ભારતની સાચી પ્રગતિ ત્યારે જ થશે જ્યારે આપણે પાયાના ઉદ્યોગોમાં સ્વાવલંબી બનીશું. તેમની આ સફર ૧૯૬૯ માં ચેન્નાઈ પોર્ટ ખાતે આઉટર બ્રેકવોટરના નિર્માણ સાથે શરૂ થઈ હતી. તેમના ભાઈ રવિ રુઈયા સાથે મળીને તેમણે સ્ટીલ, રિફાઈનિગ, એક્સપ્લોરેશન, પાવર અને ટેલિકોમ જેવા મહત્વના ક્ષેત્રોમાં ભારતની ક્ષમતાઓને એક નવી ઊંચાઈ આપી હતી. ૧૯૯૦ ના દાયકામાં જ્યારે ભારતીય બજારો ખુલ્યા ત્યારે તક ઝડપવામાં તેઓ મોખરે હતા. તેમનો અભિગમ માત્ર કંપનીઓ સ્થાપવાનો નહીં પરંતુ સંપૂર્ણ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાનો હતો.
ભારતીય સ્ટીલ ઉદ્યોગમાં તેમનું યોગદાન અવિસ્મરણીય છે. દેશના વિકાસ માટે ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા સ્ટીલની માંગને પારખીને તેમણે ગુજરાતના હજીરા ખાતે ૧૦ મિલિયન ટન પ્રતિ વર્ષની ક્ષમતા ધરાવતું દેશનું સૌથી મોટું ઈન્ટીગ્રેટેડ સ્ટીલ કોમ્પ્લેક્સ સ્થાપ્યું હતું. કાચા લોખંડથી લઈને તૈયાર માલ સુધીની સંપૂર્ણ વેલ્યુ ચેઈન તેમણે ઉભી કરી. સંરક્ષણ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે જરૂરી વિશેષ ગ્રેડનું સ્ટીલ બનાવીને તેમણે ભારતની આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડી. આજે જ્યારે ભારત તેના ૯૮% સ્ટીલનું ઉત્પાદન સ્થાનિક સ્તરે કરે છે ત્યારે શશિ રુઈયાની દૂરંદેશી સાચી સાબિત થાય છે.
માત્ર સ્ટીલ જ નહીં રિફાઈનિગ ક્ષેત્રે પણ તેમણે ગુજરાતના જામનગરને ભારતની એનર્જી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વ્યૂહાત્મક ગેટવે તરીકે વિકસાવ્યું. એસ્સાર હેઠળ તેમણે ૨૦ મિલિયન ટન પ્રતિ વર્ષની ક્ષમતા ધરાવતી અત્યાધુનિક રિફાઈનરી સ્થાપી હતી જેણે જામનગરને ગ્લોબલ રિફાઈનિગ હબ બનાવવામાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો. આ ઉપરાંત કોલ બેડ મિથેન ક્ષેત્રે સાહસ કરીને એસ્સારને ભારતની સૌથી મોટી સીબીએમ પ્લેયર બનાવી અને ગેસ આધારિત અર્થતંત્રના લક્ષ્યને વેગ આપ્યો.
પાવર સેક્ટરમાં પણ તેઓ પાયોનિયર રહ્યા. ભારતના સૌથી જૂના ખાનગી પાવર પ્રોડ્યુસર્સમાંના એક તરીકે એસ્સાર પાવરે ૪.૨ અબજ ડોલરનું રોકાણ કરીને ૫૦૦૦ મેગાવોટથી વધુની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા ઉભી કરી હતી. ટેલિકોમ ક્રાંતિમાં પણ તેમનું વિઝન અદભૂત હતું. મોબાઈલ સેવાઓ શરૂ કરીને તેમણે સંચાર વ્યવસ્થાને સામાન્ય માણસ સુધી પહોંચાડી. જ્યારે એસ્સાર આ બિઝનેસમાંથી બહાર નીકળ્યું ત્યારે તેમની પાસે ૨૮ મિલિયનથી વધુ ગ્રાહકો હતા જે ભારતની ડિજિટલ સ્ટોરીનો પાયો સાબિત થયા. વિકાસની સાથે પર્યાવરણની જાળવણી પણ તેમના માટે એટલી જ મહત્વની હતી. તેમના જીવનના પાછલા વર્ષોમાં તેમણે ગ્રીન એનર્જી તરફ પ્રયાણ કર્યું. ગ્રીન હાઈડ્રોજન, એલએનજી અને રિન્યુએબલ પાવર જેવા પ્રોજેક્ટ્સમાં અબજોનું રોકાણ કરીને તેમણે સસ્ટેનેબિલિટીનું ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું હતું.
તેઓ એક એવા માણસ હતા જેમને લોકોની ખૂબ ચિતા રહેતી. ૨૦૦૪ માં જ્યારે ભારતીય દરિયાકાંઠે વિનાશક સુનામી આવી ત્યારે તમિલનાડુના આઠ ગામો ખંડેર થઈ ગયા. રહેવાસીઓ મુખ્યત્વે માછીમારો બધું ગુમાવી ચૂક્યા હતા. ઘરો, સામાન અને સૌથી અગત્યનું તેમની હોડીઓ જે તેમની જીવનરેખા હતી. આ નિરાશા વચ્ચે મુંબઈથી શશી રુઈયા તેમની પાસે ગયા અને પોતાની સાથે કપડાં, વાસણો અને મોટરાઇઝ્ડ માછીમારી બોટ લઇ ગયા અને માછીમારોને ઉદાર દાન આપ્યું. તેઓ ફક્ત જે તેમની ફરજ માનતા હતા તે કર્યું અને ચાલ્યા ગયા. તેઓ 'ધ એલ્ડર્સ' ના સભ્ય પણ હતા જે નેલ્સન મંડેલા, કોફી અન્નાન અને જિમી કાર્ટર જેવા દિગ્ગજો અને માનવતાવાદીઓના જૂથ છે અને વિશ્વની સૌથી ગંભીર સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવવા માટે તેમની સાથે કામ કર્યું.
રુઈયાએ અગ્રણી રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારિક સંસ્થાઓમાં મહત્વપૂર્ણ નેતૃત્વ પદો સંભાળ્યા હતા. તેઓ પ્રધાનમંત્રીના ઈન્ડો-યુએસ સીઈઓ ફોરમ અને ઈન્ડિયા-જાપાન બિઝનેસ કાઉન્સિલના સભ્ય હતા. તેઓ ઈન્ડિયન નેશનલ શિપઓનર્સ એસોસિએશન (INSA) ના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ અને ઈન્ડો-યુએસ જોઈન્ટ બિઝનેસ કાઉન્સિલના અધ્યક્ષ હતા. વધુમાં, તેમણે ફેડરેશન ઓફ ઈન્ડિયન ચેમ્બર્સ ઓફ કોમર્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી (FICCI) ની મેનેજિગ કમિટીમાં સેવા આપી હતી, જે એક મુખ્ય વેપાર અને વ્યાપાર સંગઠન છે. તેમના પછીના વર્ષોમાં, શશી રુઈયાએ એસ્સારના પોર્ટફોલિયોને કાર્બન-સઘન ઉદ્યોગોમાંથી સ્વચ્છ ઉર્જા ઉકેલોમાં રૂપાંતરિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. તેમણે હાઇડ્રોજન, LNG અને નવીનીકરણીય ઉર્જાસ્ત્રેતો સહિતની ગ્રીન ટેકનોલોજીમાં રોકાણ કર્યું, ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે માળખાગત સુવિધાઓ બનાવી.
શશિ રુઇયાની વિરાસત દ્રષ્ટિ, સાહસ અને લ્લઢ વિશ્વાસની છે. તેમનું માનવું હતું કે સાચી સફળતા રાષ્ટ્ર-નિર્માણમાં છે અને એવું મૂલ્ય સર્જવામાં છે જે એકની જીવનશૈલી કરતાં વધુ કાળ સુધી ટકે છે. સ્ટીલ, ઊર્જા, મૂળભૂત સંરચના અને ટેલિકોમમાં તેમના વેપારોએ ભારતની ઔદ્યોગિકતાને મજબૂત કરી છે એટલુંજ નહીં પણ સીમાઓથી પર વિચાર કરવા માટે ઉદ્યોગપતિઓની એક પેઢીને પ્રેરણા આપી છે. જેમ જેમ વિશ્વ સ્વચ્છ ઊર્જા અને ટકાઉ વિકાસ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે તેમ શશિ રુઇયાની દ્રષ્ટિ ભારતની ઔદ્યોગિક યાત્રાને માર્ગદર્શન આપતી રહે છે જે એક એવા માણસની સાબિતી જેણે 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' ફિલોસોફીને તેનું નામ મળ્યું તે ખૂબ પહેલાં જીવંત કરી હતી. શશિ રુઈયાની વિરાસત એટલે વિઝન, સાહસ અને રાષ્ટ્રનિર્માણ પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા. તેમણે સાબિત કરી દીધું કે સાચી સફળતા માત્ર નફામાં નહીં, પરંતુ એવા મૂલ્યોના સર્જનમાં છે જે પેઢીઓ સુધી ટકી રહે. તેમનું જીવન અને કાર્ય ભારતના ઔદ્યોગિક ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું રહેશે.
સમુદાયોને સશક્ત બનાવવા,
ભારતને સક્ષમ
બનાવવામાં અગ્રેસર
‘મેક ઈન ઈન્ડિયા' તેમના માટે માત્ર ઉત્પાદન નહીં પણ લોકોને સશક્ત બનાવવાનું માધ્યમ હતું. ભારતના ઔદ્યોગિક ઈકોસિસ્ટમમાં ૨૦ અબજ ડોલરથી વધુનું જંગી રોકાણ કરીને તેમણે ૨,૦૦,૦૦૦ થી વધુ પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રોજગારીનું સર્જન કર્યું. એસ્સાર ફાઉન્ડેશનના માધ્યમથી તેમણે શિક્ષણ, આરોગ્ય અને મહિલા સશક્તિકરણ ક્ષેત્રે કામ કરીને ૫૦૦ ગામડાઓમાં ૫,૦૦,૦૦૦ થી વધુ લોકોના જીવનમાં સકારાત્મક બદલાવ લાવ્યા. ઘરેલું ઉત્પાદન ક્ષમતાઓ સર્જીને તેમણે સ્થાનિક પ્રતિભાને પોષણ આપ્યું અને વિદેશી નિપુણતા પર ભારતની અવલંબન ઘટાડી. ભારતના ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમમાં ડાયરેક્ટ, કોન્ટ્રાક્ટ અને ઇનડાયરેક્ટ નોકરીઓ સર્જી લોકોને રોજગારી પુરી પાડી. એસ્સાર ફાઉન્ડેશન દ્વારા તેમણે એસ્સારની કામગીરીની આસપાસના સમુદાયો સુધી તેમની અસર વિસ્તારી. આરોગ્ય, શિક્ષણ, જીવિકા, રમતગમત અને મહિલા સશક્તીકરણમાં પહેલોને ટેકો આપ્યો. ટુંકમાં સમુદાયોને સશક્ત બનાવવા, ભારતને સક્ષમ બનાવવામાં તેઓ અગ્રેસર રહ્યા હતા.
એસ્સાર ગ્રુપના સહ-સ્થાપક શશિ રૂઈયાની વિદાયને એક વર્ષ પૂર્ણ
એસ્સાર ગ્રુપના સહ-સ્થાપક શશિ રૂઈયાનું તા.૨૫ નવેમ્બર ૨૦૨૪નાં રોજ ૮૦ વર્ષની વયે અવસાન થયું હતું. એસ્સાર ગ્રુપે કંપનીના વૈશ્વિક સ્થાપનમાં શશિ રુઈયાની વિરાસત દૃષ્ટિ, સાહસ અને દૃઢ વિશ્વાસની છે. તેમનું માનવું હતું કે, સાચી સફળતા રાષ્ટ્ર-નિર્માણમાં છે અને એવું મૂલ્ય સર્જવામાં છે જે દિર્ધકાળ સુધી ટકે છે. સાચી સફળતા માત્ર નફામાં નહીં પરંતુ એવા મૂલ્યોના સર્જનમાં છે જે પેઢીઓ સુધી ટકી રહે.
જ્યારે શશિ રૂઇયાએ વિદેશમાં અભ્યાસની ઓફર નકારી...!
તે એક નિર્ણાયક ક્ષણ હતી જ્યારે એક શશિ રુઇયાને તેમના પિતા દ્વારા ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે વિદેશ જવાની ઓફર આપવામાં આવી હતી. તે સમયે ભારત એક નવજાત રાષ્ટ્ર હતું અને વિદેશમાં શિક્ષણ એ સમૃદ્ધિ અને સફળતા માટેનો સ્પષ્ટ માર્ગ લાગતો હતો. પરંતુ યુવા શશિજીએ અનોખી દૂરદ્રષ્ટિ અને ગહન દેશભક્તિ સાથે પિતાની વિદેશ અભ્યાસ કરવા જવાની આપેલી તે ઓફર નકારી હતી. તેમનો નિર્ણય ભાવનાત્મક નહીં પણ વ્યવહારુ અને દૂરંદેશી હતો. તેમણે માન્યું કે ભારતના વિકાસની સાચી સંભાવના તેની પોતાની જમીન પર તેની ઔદ્યોગિક ક્ષમતાઓના નિર્માણમાં જ નિહિત છે.
વિદેશ જઈને શિક્ષણ લેવા કરતાં તેઓ ભારતમાં રહીને અહીંના સંસાધનો અને તકોને વિકસિત કરવા માંગતા હતા. આ જ દ્રષ્ટિ અને સાહસથી પ્રેરિત થઈને ૧૯૬૯માં તેમણે તેમના ભાઈ રવિ રુઇયા સાથે મળીને એસ્સારની સ્થાપના કરી. એક નમ્ર શરૂઆતથી એસ્સારે સ્ટીલ, ઊર્જા, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ટેલિકોમ જેવા ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરણ કર્યું. પાંચ દાયકાઓની સફર પછી આજે એસ્સારની ઓળખ ૩૫થી વધુ દેશોમાં ફેલાયેલી ઼૧૫ અબબથી વધુની સંપત્તિ ધરાવતા વૈશ્વિક સમૂહ તરીકે છે. શશિ રુઇયાનો તે નિર્ણય કેવળ એક કારકિર્દીનો વિકલ્પ નહોતો તે એક મિશનની શરૂઆત હતી, એવું સામ્રાજ્ય બનાવવાનું જે ભારતની શક્તિને વૈશ્વિક સ્તરે પ્રદર્શિત કરે અને તેમણે તેને સાકાર કરીને બતાવ્યું.
(3:51 PM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
