નવી દિલ્હી: નેપાળે ફરી એકવાર ભારત સાથેના તેના સરહદ વિવાદને ઉગ્ર બનાવ્યો છે. નેપાળની સેન્ટ્રલ બેંક, નેપાળ રાષ્ટ્ર બેંક દ્વારા ગુરુવારે જારી કરાયેલી નવી ₹100 ની ચલણી નોટ પર કાલાપાણી, લિપુલેખ અને લિમ્પિયાધુરા જેવા ભારતીય પ્રદેશોને નેપાળના ભાગ તરીકે દર્શાવતો વિવાદાસ્પદ નકશો છાપવામાં આવ્યો છે. આ વિસ્તારો ભારતના ઉત્તરાખંડ રાજ્યના પિથોરાગઢ જિલ્લાનો અભિન્ન ભાગ છે. આ પગલાથી બંને દેશો વચ્ચેના રાજદ્વારી સંબંધોમાં તણાવ વધવાની પ્રબળ શક્યતા છે, અને ભારત આ 'એકપક્ષીય કાર્યવાહી'નો સખત વિરોધ કરે તેવી અપેક્ષા છે.

નેપાળ રાષ્ટ્ર બેંકનું આ પગલું મે 2020 માં કેપી શર્મા ઓલીની સરકાર દ્વારા સંસદમાં પસાર કરવામાં આવેલા વિવાદાસ્પદ નવા નકશા પર આધારિત છે. તે સમયે, ભારતે આ ફેરફારને ઐતિહાસિક તથ્યોની વિરુદ્ધ અને નેપાળ દ્વારા કરવામાં આવેલું 'કૃત્રિમ વિસ્તરણ' ગણાવીને સખત વિરોધ કર્યો હતો. તેમ છતાં, નેપાળે તે વિવાદાસ્પદ નકશાને હવે ચલણી નોટ પર છાપીને આ જૂના વિવાદને ફરીથી જીવંત કર્યો છે. નવી નોટની ડિઝાઇન સુવિધાઓમાં માઉન્ટ એવરેસ્ટ અને નેપાળનું રાષ્ટ્રીય ફૂલ, રોડોડેન્ડ્રોનનો વોટરમાર્ક છે, પરંતુ પૃષ્ઠભૂમિમાં આ વિવાદાસ્પદ નકશો છાપવામાં આવ્યો છે, જે રાજકીય સંદેશ સ્પષ્ટ કરી રહ્યો છે.

નોંધનીય છે કે, આ વિવાદાસ્પદ નકશો માત્ર નવી ₹100 ની નોટ પર જ છાપવામાં આવ્યો છે, જ્યારે ₹10, ₹50, ₹500 અને ₹1000 ની અન્ય નોટો પર રાષ્ટ્રીય નકશો દર્શાવવામાં આવ્યો નથી. નેપાળ રાષ્ટ્ર બેંકના પ્રવક્તાએ આ અંગે સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું હતું કે આ નકશો સરકારી આદેશો અને બંધારણીય સુધારા હેઠળ અપડેટ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, આ પગલું ભારતની સાર્વભૌમત્વને સીધી રીતે પડકારે છે અને બંને દેશો વચ્ચેના વિશ્વાસને ખતમ કરી શકે છે. ભારત અને નેપાળ 1,850 કિલોમીટરથી વધુની સરહદ વહેંચે છે, જે પાંચ ભારતીય રાજ્યોને સ્પર્શે છે, જેના કારણે આ વિવાદ સીધો બંને દેશના નાગરિકોને અસર કરી શકે છે.

ભારતીય વિદેશ મંત્રાલય ટૂંક સમયમાં આ ઉશ્કેરણીજનક કાર્યવાહી પર સખત રાજદ્વારી જવાબ આપે તેવી અપેક્ષા છે. અગાઉ, ભારતે નેપાળના આવા દાવાઓને સ્પષ્ટપણે નકારી કાઢ્યા છે અને વાતચીત દ્વારા મુદ્દાના નિરાકરણ પર ભાર મૂક્યો છે. જોકે, ચલણી નોટો પર નકશો છાપવો એ માત્ર સાંકેતિક પગલું નથી પરંતુ નેપાળની સરકાર દ્વારા આ વિસ્તારો પરના તેના દાવાને કાયમી ધોરણે મૂર્ત સ્વરૂપ આપવાનો પ્રયાસ છે. આ પગલું હિમાલય ક્ષેત્રમાં ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ વધારશે અને બંને પાડોશી દેશોના સંબંધો માટે એક નવો પડકાર ઊભો કરશે.