છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય હેં...વારાણસીમાં ભાજપનો પરાજય 9:51 AM
જાકાર્તા હવે વિશ્વનું સૌથી મોટું શહેરઃ વસ્તી ૪.૧૯ કરોડ
ટોક્યોને પાછળ રાખી દીધું જાકાર્તાએઃ દિલ્હી ટોપ-૩માંથી ફેંકાયું: ઢાકા બીજા ક્રમે વસ્તી ૩.૬૬ કરોડ : ત્રીજા ક્રમે ટોક્યો જેની વસ્તી ૩.૩૪ કરોડઃ દિલ્હી ચોથા ક્રમેઃ ૩.૨૦ કરોડની વસ્તીઃ પાંચમું શાંધાઈ, કોલકત્તા ૨.૨૫ કરોડની વસ્તી સાથે ૮મું : ટોપ-૧૦માં ૯ શહેરો એશિયાના
નવી દિલ્હી,તા.૨૮: શહેરો હવે વિશ્વના નકશા પર ફક્ત ઇમારતોનો સંગ્રહ નથી રહ્યા પરંતુ માનવ સભ્યતાના હૃદયના ધબકારા બની ગયા છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના તાજેતરના અહેવાલ વર્લ્ડ અર્બનાઇઝેશન પ્રોસ્પેક્ટ્સ ૨૦૨૫ એક એવું ચિત્ર રજૂ કરે છે જે ફક્ત વર્તમાનને જ નહીં પરંતુ ભવિષ્યના પડકારોને પણ પ્રકાશિત કરે છે. અહેવાલ મુજબ ઇન્ડોનેશિયાની રાજધાની જકાર્તા હવે વિશ્વનું સૌથી મોટું શહેર બની ગયું છે, જેની વસ્તી આશરે ૪૨ મિલિયન છે. આ ખિતાબ દાયકાઓથી જાપાનની રાજધાની,ટોક્યો પાસે હતો, પરંતુ હવે ટોક્યો ત્રીજા સ્થાને સરકી ગયો છે. બાંગ્લાદેશની રાજધાની, ઢાકા, બીજા સ્થાને છે, જ્યારે ભારતની રાજધાની, દિલ્હી, ટોચના ત્રણમાંથી બહાર નીકળી ગઈ છે.
આ પરિવર્તન ફક્ત સંખ્યાઓનો વિષય નથી. તે વૈશ્વિક શહેરીકરણની લહેરનો પુરાવો છે જે એશિયાને કેન્દ્ર સ્થાને લાવી રહી છે. આ અહેવાલમાં એવો અંદાજ છે કે ૨૦૨૫ સુધીમાં, વિશ્વની ૮.૨ અબજ વસ્તીમાંથી ૮૦ ટકા લોકો શહેરોમાં રહેશે - જે ૧૯૫૦ કરતા અનેક ગણી વધારે છે. મેગાસિટીઝ (૧૦ મિલિયનથી વધુ વસ્તીવાળા શહેરો) ની સંખ્યા ૧૯૭૫ માં ફક્ત ૮ થી વધીને ૩૩ થઈ ગઈ છે, જેમાંથી ૧૯ એશિયામાં છે.
પ્રાચીન સમયથી આધુનિક યુગ સુધી શહેરોની સફર
શહેરોનો ઇતિહાસ માનવ સંસ્કૃતિનું પ્રતિબિબ પાડે છે. લગભગ ૯,૦૦૦ વર્ષ પહેલાં, જ્યારે કૃષિ ક્રાંતિએ શિકાર અને ભેગા થવાના જીવનમાં પરિવર્તન લાવ્યું, ત્યારે શહેરોનો ઉદય થયો. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને ટર્ટિયસ ચેન્ડલર અને જ્યોર્જ મોડેલસ્કી જેવા ઇતિહાસકારોના અંદાજ મુજબ, પેલેસ્ટાઇનમાં જેરીકો ૭૦૦૦ બીસીમાં વિશ્વનું સૌથી મોટું શહેર હતું, જેમાં ફક્ત ૧,૦૦૦-૨,૦૦૦ લોકોની વસ્તી હતી. તે એક પ્રોટો-સિટી હતું - એક દિવાલવાળું શહેર, જ્યાં કૃષિ દ્વારા ખાદ્ય સરપ્લસ ઉત્પન્ન થતું હતું અને વસ્તી વધતી ગઈ.
સમય જતાં, શહેરો સામ્રાજ્યોના કેન્દ્રો બન્યા. ૩૧૦૦ બીસી થી ૨૨૪૦ બીસી સુધી, ઇજિપ્તનું મેમ્ફિસ સૌથી મોટું શહેર હતું, જેની વસ્તી આશરે ૩૦,૦૦૦ હતી. ત્યારબાદ, મેસોપોટેમિયા (હવે ઇરાક) માં અક્કાદનો ઉદય થયો. રોમન સામ્રાજ્યની ઊંચાઈએ, ૧૦૦ એડી માં રોમની વસ્તી ૧૦ લાખ સુધી પહોંચી ગઈ - જે તેને યુરોપનું પ્રથમ મિલિયનથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર બનાવ્યું. પરંતુ મધ્ય યુગમાં, એશિયાએ કબજો જમાવ્યો. ૯મી સદીમાં, બગદાદ (ઇરાક) પ્રથમ આધુનિક મિલિયનથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર બન્યું, જ્યાં અબ્બાસીદ ખલીફાના દરબારમાં વિજ્ઞાન, કલા અને વેપારનું પોષણ થયું.
૧૯મી સદીમાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિએ યુરોપને આગળ ધપાવ્યું. ૧૮૦૦માં, લંડન વિશ્વનું સૌથી મોટું શહેર હતું (લગભગ ૯૦૦,૦૦૦ લોકો સાથે), પરંતુ ૧૯૦૦ સુધીમાં, ન્યૂ યોર્ક તેનાથી આગળ નીકળી ગયું. એશિયા પાછું આવ્યું: ૧૯૫૦માં ટોક્યો ટોચનું સ્થાન મેળવ્યું. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ડેટા દર્શાવે છે કે ૧૯૫૦ અને ૨૦૦૦ દરમિયાન શહેરી વસ્તીમાં ૭.૭ કરોડથી વધુનો વધારો થયો હતો, પરંતુ હવે એશિયા પ્રભુત્વ ધરાવે છે. ૧૮૦૦માં, આફ્રિકા અને એશિયાનો વિશ્વના ૧૦૦ સૌથી મોટા શહેરોમાં હિસ્સો વધુ હતો, પરંતુ વસાહતી યુગે યુરોપને પ્રોત્સાહન આપ્યું. આજે, ૨૦૨૫માં, એશિયાના નવ શહેરો ટોચના ૧૦માં છે - એક પરિવર્તન જે વૈશ્વિકરણ, સ્થળાંતર અને આર્થિક તેજીનું પરિણામ છે.
૨૦૨૫ની ટોચની ૧૦ યાદીઃ એશિયા પ્રભુત્વ ધરાવે છે
વિશ્વ શહેરીકરણ સંભાવનાઓ ૨૦૨૫ એક નવી પદ્ધતિ અપનાવે છે - શહેરીકરણની ડિગ્રી (DEGURBA), જે ભૌગોલિક માહિતી (જેમ કે ગ્લોબલ હ્યુમન સેટલમેન્ટ લેયર) પર આધારિત છે. તે રાષ્ટ્રીય સીમાઓને બદલે ગીચ વસાહતો (૧,૫૦૦ થી વધુ લોકો પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર) માપે છે, જે આંકડાઓને વધુ તુલનાત્મક બનાવે છે. અગાઉના અહેવાલોમાં ટોક્યો ટોચ પર હતો, પરંતુ નવી પદ્ધતિ જકાર્તાને આગળ રાખે છે.
વિશ્વના ૧૦ સૌથી મોટા શહેરી સમૂહોની ૨૦૨૫ની યાદી
નીચે મુજબ છે
ઇન્ડોનેશિયાની રાજધાની જકાર્તા ૪૧.૯ મિલિયન લોકો સાથે પ્રથમ ક્રમે છે.
૩૬.૬ મિલિયન વસ્તી સાથે બાંગ્લાદેશનું ઢાકા બીજા ક્રમે છે.
જાપાનનું ટોક્યો ૩૩.૪ મિલિયન લોકો સાથે ત્રીજા ક્રમે છે.
ભારતનું નવી દિલ્હી ૩૦.૨ મિલિયન વસ્તી સાથે ચોથા ક્રમે છે.
ચીનનું શાંઘાઈ ૨૯.૬ મિલિયનની વસ્તી સાથે પાંચમા સ્થાને છે.
ચીનનું ગુઆંગઝુ ૨૭.૬ મિલિયનની વસ્તી સાથે છઠ્ઠા સ્થાને છે.
ફિલિપાઇન્સની મનીલા ૨૪.૭ મિલિયનની વસ્તી સાથે સાતમા સ્થાને છે.
ભારતનું કોલકાતા ૨૨.૫ મિલિયનની વસ્તી સાથે આઠમા સ્થાને છે.
દક્ષિણ કોરિયાનું સિઓલ ૨૨.૫ મિલિયનની વસ્તી સાથે નવમા સ્થાને છે.
ઇજિપ્તનું કૈરો ૨૩ મિલિયનની વસ્તી સાથે દસમા સ્થાને છે
યુએન અનુસાર, ૨૩ મિલિયનની વસ્તી સાથે ઇજિપ્તનું કૈરો એશિયાની બહારના ટોચના ૧૦ શહેરોમાં એકમાત્ર શહેર છે. બ્રાઝિલનું સાઓ પાઉલો, ૧૮.૯ મિલિયન લોકો સાથે, દક્ષિણ અમેરિકાનું સૌથી મોટું શહેર છે, જ્યારે નાઇજીરીયાનું લાગોસ પણ ઝડપથી વિકાસ પામ્યું છે, જે સબ-સહારન આફ્રિકાનું સૌથી મોટું શહેર બન્યું છે.
જકાર્તાનો ઉદયઃ એક નવું વૈશ્વિક કેન્દ્ર
જકાર્તાની સફર આﾍર્યજનક છે. જાવા ટાપુના પﾍમિ કિનારે સ્થિત, આ રાજધાની એક સમયે ડચ વસાહત (બાટાવિયા) હતી. સ્વતંત્રતા પછી (૧૯૪૫), ઝડપી આર્થિક વિકાસ, ગ્રામીણ-શહેરી સ્થળાંતર અને ઊંચા જન્મદરને કારણે તે એક મેગાસિટીમાં પરિવર્તિત થઈ ગઈ. ૨૦૨૫માં ૪.૧૯ કરોડની વસ્તી સાથે, તે આબોહવા પરિવર્તન (સમુદ્ર સપાટીમાં વધારો) અને પૂર જેવા પડકારોનો સામનો કરે છે. તેમ છતાં, ઇન્ડોનેશિયાની નવી રાજધાની, નુસંતારા (બોર્નિયોમાં) નું નિર્માણ જકાર્તાને રાહત આપી શકે છે. ઐતિહાસિક રીતે, અંગકોર (૧૨મી સદીમાં કંબોડિયા, ૧૦ લાખ) જેવા એશિયન શહેરોએ પણ ગીચ વસ્તી દર્શાવી હતી, પરંતુ જકાર્તા આધુનિક વૈશ્વિકરણનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
ઢાકાઃ સૌથી ઝડપથી વિકસતું દક્ષિણ એશિયાઈ શહેર
૩૬.૬ મિલિયનની વસ્તી સાથે, બીજા નંબરે ઢાકા, બાંગ્લાદેશની આર્થિક કેન્દ્રિયતાને પ્રતિબિબિત કરે છે. ૧૯૭૧ના સ્વતંત્રતા યુદ્ધ પછી, તે કાપડ ઉદ્યોગ અને સ્થળાંતરનું કેન્દ્ર બન્યું. અહેવાલો અનુસાર, ઢાકા ૨૦૫૦ સુધીમાં ૫ કરોડથી વધુ વસ્તી સાથે વિશ્વનું સૌથી મોટું શહેર બની શકે છે. પરંતુ આ વૃદ્ધિ પડકારો વિના નથી - ગરીબી, પ્રદૂષણ અને પૂર (ગંગા-બ્રહ્મપુત્ર ડેલ્ટામાં) તેને સંવેદનશીલ બનાવે છે. ઐતિહાસિક રીતે, મુઘલ સમયગાળા (૧૭મી સદી) દરમિયાન ઢાકા બંગાળનું કેન્દ્ર હતું, જેની વસ્તી ૧૦ લાખ સુધીની હતી. આજે, તે એશિયાના શહેરી વિસ્ફોટનું પ્રતીક છે. તે વિશ્વનું સૌથી ગીચ વસ્તી ધરાવતું શહેર છે.
ટોક્યોનો ઘટાડોઃ જાપાનની ઘટતી વસ્તી
ટોક્યો, જે ૧૯૫૦ થી સતત યાદીમાં ટોચ પર છે, તે હવે ૩૩.૪ મિલિયન સાથે ત્રીજા ક્રમે છે. જાપાનનો ઓછો જન્મ દર (પ્રતિ મહિલા ૧.૩), વૃદ્ધત્વ અને ઇમિગ્રેશનનો અભાવ તેના પર અસર કરી છે. ૨૦૫૦ સુધીમાં તેની વસ્તી ઘટીને ૩ કરોડ થઈ શકે છે. પરંતુ ટોક્યોની વાર્તા પ્રેરણાદાયક છે - બીજા વિશ્વયુદ્ધ (૧૯૪૫માં ૭૦% નાશ પામ્યા) પછી, તે એક આર્થિક ચમત્કાર બની ગયો. ઐતિહાસિક રીતે, ટોક્યો (એડો તરીકે ઓળખાતું) ૧૮મી સદીમાં ૧૦ લાખનું શહેર હતું, જે સમુરાઇ યુગનું કેન્દ્ર હતું.
અહેવાલના અંદાજો ડરામણા છે. ૨૦૫૦ સુધીમાં, શહેરોમાં ૯૮.૬ કરોડ નવા રહેવાસીઓ ઉમેરાશે, જેમાંથી અડધા ભારત, નાઇજીરીયા અને પાકિસ્તાન જેવા દેશોના હશે. ઢાકા અને જકાર્તા ૫ કરોડને વટાવી જશે. પરંતુ પડકારો હજુ પણ બાકી છે. આબોહવા પરિવર્તન, અસમાનતા અને માળખાગત સુવિધાઓ.
(11:33 AM IST)
