નવી દિલ્હી: કર્ણાટકમાં મુખ્યમંત્રી સિદ્ધારમૈયા અને નાયબ મુખ્યમંત્રી ડીકે શિવકુમાર વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે કોંગ્રેસ હાઈકમાન્ડના ઘટતા પ્રભાવ પર સવાલો ઊભા થયા છે. આ વિવાદોના માહોલમાં, કોંગ્રેસના ઇતિહાસના એવા દિવસો યાદ કરવામાં આવી રહ્યા છે, જ્યારે હાઈકમાન્ડ એટલું શક્તિશાળી હતું કે તે પોતાના મુખ્યમંત્રીઓને 'દૂધમાંથી માખી'ની જેમ કલાકોમાં જ હટાવી દેતું હતું.
આ સંદર્ભમાં, મધ્યપ્રદેશના શક્તિશાળી નેતા અર્જુન સિંહ અને બિહારના દિગ્ગજ નેતા જગન્નાથ મિશ્રાની વાર્તા ખાસ કરીને ચર્ચામાં છે.
અર્જુન સિંહ: નિયુક્તિના કલાકોમાં જ પદભ્રષ્ટ: મધ્યપ્રદેશના મુખ્યમંત્રી રહેલા અર્જુન સિંહને હાઈકમાન્ડે જે રીતે હટાવ્યા હતા, તે કોંગ્રેસના આંતરિક પ્રભાવનો સૌથી મોટો દાખલો છે.
ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના અને એન્ડરસનનો મામલો: ૯ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૮૦ના રોજ મુખ્યમંત્રી બનેલા અર્જુન સિંહના કાર્યકાળ દરમિયાન જ ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના થઈ હતી. આ ઘટનાના માત્ર ચાર દિવસમાં જ આરોપી કંપનીના માલિક વોરેન એન્ડરસનને મુક્ત કરીને વિદેશ મોકલી દેવાયો હતો.
૨૪ કલાકમાં હકાલપટ્ટી: ૧૯૮૫ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસ જીતી અને અર્જુન સિંહ ફરી મુખ્યમંત્રી બન્યા. પરંતુ પત્રકાર રશીદ કિદવઈના દાવા મુજબ, ભોપાલથી પરત ફરતી વખતે રાજીવ ગાંધીએ ગુસ્સે થઈને દિલ્હી એરપોર્ટ પર પહોંચતાની સાથે જ અર્જુન સિંહને હટાવવાનો આદેશ આપ્યો. આ રીતે, અર્જુન સિંહને ૨૪ કલાકની અંદર મુખ્યમંત્રી પદ પરથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા.
બિહારમાં જગન્નાથ મિશ્રાનો હમસફર: બિહારમાં પણ કોંગ્રેસ હાઈકમાન્ડનો આવો જ દબદબો જોવા મળ્યો હતો.
ઇન્દિરા ગાંધીનો આદેશ: ૧૯૮૦માં કોંગ્રેસની જીત બાદ જગન્નાથ મિશ્રા મુખ્યમંત્રી બન્યા હતા. પરંતુ વડાંપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીની પટના મુલાકાત દરમિયાન, એક નાના મુદ્દા પર તેમને ૨૪ કલાકની અંદર પદ પરથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા.
૪ દિવસમાં દૂર: ૧૯૮૯ની ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસની જીત બાદ તેઓ ફરી મુખ્યમંત્રી બન્યા, પરંતુ રાજીવ ગાંધીએ તેમને માત્ર ચાર દિવસમાં જ પદ પરથી દૂર કરી દીધા હતા.
આ ઘટનાઓ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે જ્યારે પણ પાર્ટી હાઈકમાન્ડ (ખાસ કરીને ગાંધી પરિવાર) મજબૂત રહ્યું છે, ત્યારે પ્રાદેશિક નેતાઓની રાજકીય કારકિર્દી પર તેમનો સંપૂર્ણ અંકુશ રહ્યો છે. જોકે, છેલ્લા એક દાયકામાં કમલનાથ-સિંધિયા (મધ્યપ્રદેશ), ગેહલોત-પાયલટ (રાજસ્થાન), અને સિદ્ધારમૈયા-શિવકુમાર (કર્ણાટક) જેવા વિવાદોમાં રાહુલ ગાંધીના નેતૃત્વ હેઠળનું હાઈકમાન્ડ નિષ્ફળ ગયું છે, જે તેનો ઘટતો પ્રભાવ દર્શાવે છે.