પટણા : બિહારનું રાજકારણ હંમેશાં અણધાર્યું રહ્યું છે, પરંતુ 2014-15નો સમયગાળો તો જાણે એક આખો રાજકીય થ્રિલર હતો. વર્તમાનમાં રાબડી દેવીના બંગલાને લઈને જે વિવાદ ચાલી રહ્યો છે, તેની વચ્ચે પટણાના મુખ્યમંત્રી નિવાસસ્થાન – 1, એન માર્ગ – પરનો એક જૂનો અને રસપ્રદ સંઘર્ષ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. આ કથા મુખ્યમંત્રી પદની આસપાસ જ નહીં, પણ એક સરકારી આવાસ અને તેમાં ઉગેલા ફળોની માલિકીની લડાઈ પર પણ કેન્દ્રિત છે!
બિહારમાં સુશાસન અને વિકાસના પ્રતીક તરીકે પોતાની જાતને સ્થાપિત કરનાર નીતિશ કુમારે, 2014ની લોકસભા ચૂંટણીમાં જનતા દળ (યુનાઇટેડ)ની કારમી હાર (40માંથી માત્ર બે બેઠકો) બાદ નૈતિક જવાબદારી સ્વીકારીને 17 મે, 2014ના રોજ અચાનક રાજીનામું આપ્યું હતું. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું, "હું મારી ભૂલ સ્વીકારું છું, અને JDU હવે નવું નેતૃત્વ પસંદ કરશે." આ રાજકીય ચાલ હેઠળ, તેમણે તેમના નજીકના અને દલિત સાથી જીતન રામ માંઝીને પોતાના અનુગામી તરીકે પસંદ કર્યા. 20 મે, 2014ના રોજ, માંઝીએ મુખ્યમંત્રી તરીકે શપથ લીધા અને નીતિશ કુમારે મુખ્યમંત્રીનો બંગલો (1, એન માર્ગ) માંઝીને સોંપી દીધો અને પોતે ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રીઓ માટે અનામત 7, સર્ક્યુલર રોડ પર રહેવા ગયા.
સત્તાનો ત્યાગ અને અનુગામીનો 'બળવો'
જીતન રામ માંઝીનો કાર્યકાળ શરૂઆતમાં શાંતિપૂર્ણ રહ્યો, પરંતુ ટૂંક સમયમાં જ JDUમાં અસંતોષ ફેલાયો. માંઝીની ઉચ્ચ જાતિઓ વિશેની ટિપ્પણીઓ, સૈનિકોની પત્નીઓના ચારિત્ર્ય પરના સવાલો અને તેમની સરકાર પરના ભ્રષ્ટાચારના આરોપોએ વિવાદ સર્જ્યો. પરિણામે, જાન્યુઆરી 2015 સુધીમાં, ઘણા JDU ધારાસભ્યોએ નીતિશ કુમારને ફરીથી મુખ્યમંત્રી બનાવવા માટે દબાણ કર્યું.
આ તણાવ એટલો વધી ગયો કે ફેબ્રુઆરી 2015માં નીતિશ કુમારે તેમના પુનરાગમનની જાહેરાત કરી. 9 ફેબ્રુઆરીએ જીતન રામ માંઝીને JDUમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા. માંઝીએ વળતો પ્રહાર કરીને વિધાનસભા ભંગ કરવાની ભલામણ કરી, પરંતુ તે મંત્રીમંડળ દ્વારા અસ્વીકાર થઈ. આ દરમિયાન, નીતિશ કુમારે ધારાસભ્ય પક્ષના નેતા તરીકે ચૂંટાઈને દિલ્હી જઈને રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખર્જીને 128 ધારાસભ્યોના સમર્થનનું નિવેદન આપ્યું. માંઝીએ રાજીનામું આપવાનો સખત ઇનકાર કર્યો, પરંતુ બજેટ સત્રના પ્રથમ દિવસે, 20 ફેબ્રુબરી, 2015ના રોજ, વિશ્વાસ મત પહેલાં, માંઝીએ ધારાસભ્યોને ધમકીઓ મળવાનો અને સ્પીકર ગુપ્ત મતદાન નહીં કરવાનો આરોપ લગાવીને અચાનક રાજીનામું આપી દીધું. 22 ફેબ્રુઆરીએ નીતિશ કુમારે ફરીથી મુખ્યમંત્રી તરીકે શપથ લીધા.
નીતિશ વિરુદ્ધ માંઝીનું 'ફળ યુદ્ધ'
નીતિશ કુમારના શપથ ગ્રહણ પછી પણ, રાજકીય ડ્રામાનો અંત આવ્યો નહીં. જીતન રામ માંઝીએ મુખ્યમંત્રીના બંગલા – 1, એન માર્ગ – ને ખાલી કરવાનો સખત ઇનકાર કરી દીધો. તેઓ માર્ચ 2015 સુધી અડગ રહ્યા. માંઝીની દલીલ હતી: "મને કોઈ વાંધો નથી, પરંતુ પહેલા નીતિશ કુમારે 7, સર્ક્યુલર રોડ ખાલી કરવો જોઈએ."
ગુસ્સે ભરાયેલી નીતિશ કુમાર સરકારે આખરે 1, એન માર્ગ પર પોલીસ ટુકડી તૈનાત કરી. જેમાં આઠ સબ-ઇન્સ્પેક્ટર અને 16 કોન્સ્ટેબલનો સમાવેશ થતો હતો. આ પછી જ સૌથી રસપ્રદ વિવાદ થયો. જીતન રામ માંઝીએ આરોપ લગાવ્યો કે નીતિશ કુમાર તેમને બંગલામાં ઉગેલા કેરી અને લીચીના ઝાડમાંથી ફળો પણ લેવા દેતા નહોતા! ઉનાળાની ઋતુમાં જ્યારે માંઝીના સમર્થકો ફળો લેવા જતા, ત્યારે પોલીસ તેમને રોકતી. આ વિવાદ એટલો વધ્યો કે મીડિયામાં તે "ફળ યુદ્ધ" (Fruit War) તરીકે જાણીતો બન્યો!
નીતિશ કુમારે તો 7, સર્ક્યુલર રોડ ખાલી કરી દીધો, પરંતુ માંઝી અડગ રહ્યા. આખરે, જૂન 2015માં રાજકીય દબાણ અને વાટાઘાટો વચ્ચે જીતન રામ માંઝીએ 1, એન માર્ગ બંગલો ખાલી કરવો પડ્યો.
આ આખી ઘટનાએ બિહારના રાજકારણની એક કડવી વાસ્તવિકતા ઉજાગર કરી: સત્તા પરિવર્તન સરળ છે, પરંતુ સરકારી બંગલો પરત કરવો ઘણીવાર મુશ્કેલ બની શકે છે! નીતિશ કુમાર, જીતન રામ માંઝી અને હવે રાબડી દેવી વચ્ચેનો આ બંગલા વિવાદ, બિહારના રાજકારણમાં સત્તા સંઘર્ષ અને 'ઈનામ માટે યુદ્ધ'નું પ્રતીક બની રહ્યો છે.