જમ્મુ: કાશ્મીર ખીણમાં વરસાદના અભાવે ગંભીર જળસંકટ ઊભું થયું છે. નવેમ્બરમાં ૮૩ ટકા વરસાદની ઘટ નોંધાઈ છે, જેના પરિણામે પ્રદેશની મુખ્ય નદી જેલમ અને તેની સહાયક નદીઓના જળસ્તરમાં ચિંતાજનક ઘટાડો થયો છે. જેલમ નદીનું સ્તર શૂન્યથી નીચે જતાં હવે શ્રીનગર સહિતના અનેક વિસ્તારોમાં પીવાના પાણી અને ખેતી માટે મોટી સમસ્યા સર્જાઈ છે. હવે કાશ્મીરની જળ વ્યવસ્થાનો સઘળો આધાર આગામી શિયાળામાં થનારી હિમવર્ષા પર ટકેલો છે.

જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પ્રવર્તમાન હવામાનની સ્થિતિને કારણે જળ પ્રણાલી પર ગંભીર તાણ જોવા મળી રહી છે. કાશ્મીરની જીવાદોરી સમાન જેલમ નદીના પ્રવાહમાં ઐતિહાસિક ઘટાડો નોંધાયો છે. સત્તાવાર આંકડા મુજબ, દક્ષિણ કાશ્મીરના સંગમ ગેજ સ્ટેશન પર જેલમનું જળસ્તર માઈનસ ૦.૫૩ ફૂટ સુધી ગગડી ગયું છે, જે અત્યંત છીછરા પ્રવાહનો સંકેત આપે છે. 

આ ઉપરાંત, રામ મુનશી બાગ ખાતે જળસ્તર ૩ ફૂટ અને આશામમાં ૧ ફૂટની નજીક પહોંચી ગયું છે, જે નદીના પ્રવાહમાં આવેલા વ્યાપક ઘટાડાને દર્શાવે છે.

આ સંકટ માત્ર જેલમ સુધી સીમિત નથી. કાશ્મીરની મહત્વની સહાયક નદીઓ અને નાળાઓ જેમ કે લિદ્દર, રામબિયારા, ફિરોજપોરા અને પોહરુ નદી પણ સામાન્ય સ્તર કરતાં ઘણી નીચે વહી રહી છે. આ કુદરતી સ્ત્રોતો સુકાઈ જવાને કારણે ઘાટીના વિશાળ હિસ્સામાં પીવાના પાણી અને સિંચાઈ માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા ઘટી ગઈ છે. 

હવામાન નિષ્ણાતોના મતે, નવેમ્બર મહિનામાં સામાન્ય રીતે ૩૫.૨ મિમી વરસાદ થવો જોઈએ, પરંતુ તેની સામે માત્ર ૬.૧ મિમી વરસાદ જ નોંધાયો છે, જે ૮૩ ટકાની મોટી ઘટ દર્શાવે છે. હવામાન વિભાગે કાશ્મીરના તમામ ૧૦ જિલ્લાઓને 'ખૂબ જ ઓછો વરસાદ' ધરાવતી શ્રેણીમાં મૂક્યા છે.

આબોહવા પરિવર્તનની અસર પણ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે. વાડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હિમાલયન જિયોલોજી અને ઇસરો દ્વારા હાથ ધરાયેલા લાંબા ગાળાના અભ્યાસો દર્શાવે છે કે છેલ્લા દાયકાઓમાં આ પ્રદેશમાં ૧૮ ટકાથી વધુ હિમાલયન ગ્લેશિયર્સ (હિમનદીઓ) પીછેહઠ કરી છે. ઓછી હિમવર્ષા અને વરસાદની અછતને કારણે કુદરતી ઝરણાં સુકાઈ રહ્યા છે અને નદીઓના જળગ્રહણ ક્ષેત્રો નબળા પડ્યા છે.

શ્રીનગરના મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન દ્વારા પાણી પુરવઠામાં કાપ મૂકવાની ફરજ પડી છે. પર્યાવરણવિદોએ ચેતવણી આપી છે કે જો તાત્કાલિક સંરક્ષણના પગલાં અને કૃત્રિમ ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ જેવી ટેકનિકલ મદદ લેવામાં નહીં આવે, તો કાશ્મીરને લાંબા ગાળાના દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિનો સામનો કરવો પડી શકે છે. 

કાશ્મીર યુનિવર્સિટીના સંશોધકોના મતે, જો આ શિયાળામાં પૂરતી હિમવર્ષા નહીં થાય, તો આવનારું વર્ષ હાઈડ્રોલોજીકલ સ્ટ્રેસ એટલે કે જળસંકટની દ્રષ્ટિએ અત્યંત ભયાવહ સાબિત થઈ શકે છે.