ચેન્નાઈ: ભારતમાં માનવ અંગો અને પેશીઓના પ્રત્યારોપણ અધિનિયમ, ૧૯૯૪ (THOTA) દ્વારા અંગ પ્રત્યારોપણનું સંચાલન થાય છે, તેમ છતાં દેશનું પ્રદર્શન નિરાશાજનક રહ્યું છે. તમિલનાડુ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ઓથોરિટીના ભૂતપૂર્વ સભ્ય સચિવ જે. અમલોરપવનનાથન સમજાવે છે કે આ નિરાશાજનક પ્રદર્શનનું એક મુખ્ય કારણ બ્રેઈનસ્ટેમ ડેથ (BSD) પ્રમાણપત્ર અને અંગદાનને લગતા કાનૂની મુદ્દાઓ પર સ્પષ્ટતાનો અભાવ છે.
કાનૂની અનિશ્ચિતતાઓ અને બે મૃત્યુ પ્રમાણપત્રોનો વિવાદ
ભારતમાં મૃતકોના દાનનો દર (પ્રતિ મિલિયન વસ્તીએ ૦.૭૭) સ્પેન (૪૯.૩૮) જેવા દેશોની તુલનામાં ઘણો ઓછો છે. આનું મુખ્ય કારણ BSD પ્રમાણપત્રની આસપાસની મૂંઝવણ છે:
BSD અને હૃદય મૃત્યુ: શું BSD ને કાયદેસર રીતે હૃદય મૃત્યુની સમકક્ષ ગણી શકાય? કાયદામાં BSD ની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા હોવા છતાં, ઘણા ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કેન્દ્રો અંગ કાપણી પછી નવું, પરંપરાગત મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર જારી કરે છે, જેના પરિણામે એક વ્યક્તિ પાસે બે મૃત્યુ પ્રમાણપત્રો હોય છે.
કાયદાનો અર્થ: ૧૯૯૪નો કાયદો "મગજ-સ્ટેમ મૃત્યુ" ને તે તબક્કા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે જ્યાં મગજ-સ્ટેમના તમામ કાર્યો કાયમી રીતે બંધ થઈ જાય છે. કાયદો સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે "જીવનના તમામ પુરાવાઓનું કાયમી અદ્રશ્ય થઈ જવું" BSD અથવા કાર્ડિયો-પલ્મોનરી (હૃદય બંધ) અર્થમાં બંનેમાં થઈ શકે છે, અને તેથી BSD ને કાનૂની મંજૂરી છે.
મૃત્યુ નોંધણી: ૧૯૬૯નો જન્મ અને મૃત્યુ નોંધણી અધિનિયમ પણ આ જ માપદંડનો ઉપયોગ કરે છે. લેખક ભાર મૂકે છે કે ૧૯૯૪ના કાયદાની જોગવાઈઓ હેઠળ જારી કરાયેલ BSD પ્રમાણપત્ર કાનૂની દસ્તાવેજ છે અને મૃત્યુની નોંધણી કરવા માટે પૂરતું છે.
BSD પ્રમાણપત્ર પછી સંમતિ
જો પરિવાર BSD પ્રમાણપત્ર પછી અંગ દાન માટે સંમતિ ન આપે તો શું જીવન સહાય ચાલુ રાખવી જોઈએ?
લેખક સમજાવે છે કે કાયદો મૃત્યુને વ્યાખ્યાયિત કરે છે, પરંતુ મૃત્યુ પછી શું કરવું તે નક્કી કરતો નથી. જો અંગ દાન માટે સંમતિ ન હોય, તો પરિવારની વિનંતી પર જીવન સહાય ચાલુ રાખી શકાય છે જેથી તેઓ પ્રક્રિયા સાથે સંમત થાય. જોકે, BSD નું પ્રમાણપત્ર પહેલેથી જ જારી થઈ ગયું હોવાથી, મૃત્યુની તારીખ અને સમય અંતિમ છે.
મહત્વપૂર્ણ છે કે, અંગ દાન માટે સંમતિ માટે પરિવારનો સંપર્ક BSD ના નિદાન અને પ્રમાણપત્ર પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી જ થવો જોઈએ, જે નિયમ ૫(૧) અને ફોર્મ ૮ દ્વારા સ્પષ્ટ થાય છે.
કાયદામાં સુધારાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત
દાતા પૂલને વિસ્તૃત કરવા માટે કાયદામાં સુધારો કરવો જરૂરી છે:
નોંધણીની જરૂરિયાત: ૧૯૯૪ના કાયદાની કલમ ૧૪(૧) હેઠળ, માત્ર રજિસ્ટર્ડ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ હોસ્પિટલોમાં જ અંગ પુનઃપ્રાપ્તિની મંજૂરી છે. લેખક કહે છે કે આ નિયમ ૫(૧) અને (૨) સાથે વિરોધાભાસી છે, જે ICU સુવિધાઓ ધરાવતી બધી હોસ્પિટલોમાં BSD ની ઓળખને ફરજિયાત કરે છે.
સુધારાની માંગ: ICU સુવિધાઓ ધરાવતી બધી હોસ્પિટલોમાં BSD ઓળખ, પ્રમાણપત્ર અને અંગોની કાપણીને મંજૂરી આપવા માટે કાયદામાં સુધારો કરવાની જરૂર છે.
ડૉક્ટરોની મંજૂરી: BSD પ્રમાણિત કરતા ડોકટરોને સક્ષમ અધિકારી (AA) દ્વારા મંજૂરી આપવાની બોજારૂપ જરૂરિયાતને દૂર કરવી જોઈએ અને સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ કે પ્રમાણિત ડોકટરો તેમની વિશેષતાઓમાં નોંધાયેલા તબીબી પ્રેક્ટિશનરો હોવા જોઈએ.
આવી અસ્પષ્ટતાઓનો અંત લાવવો અને ડોકટરોને જ્યાં પણ BSD થાય ત્યાં તેને પ્રમાણિત કરવા માટે સ્પષ્ટતા આપવી એ અંગની ઉપલબ્ધતા વધારવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.