નવી દિલ્‍હી,તા.૦૯: સુપ્રીમ કોર્ટે પુડુચેરીની એક સગીર છોકરીને તેની માતાની જાતિ, આદિ દ્રવિડ ના આધારે અનુસૂચિત જાતિ (SC) પ્રમાણપત્ર આપવાની મંજૂરી આપી છે. આ નિર્ણય દુર્લભ છે અને છોકરીના શિક્ષણ પર અસર ન પડે તેની ખાતરી કરવા માટે લેવામાં આવ્‍યો હતો. મુખ્‍ય ન્‍યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંત અને ન્‍યાયાધીશ જોયમલ્‍યા બાગચીની બનેલી બેન્‍ચે મદ્રાસ હાઇકોર્ટના આદેશને પડકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.

શું માતાની જાતિ પિતાની જાતિનું સ્‍થાન લેશે?

સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્‍યું હતું કે કાયદાનો પ્રશ્ન ખુલ્‍લો રહે છે. આનો અર્થ એ છે કે પિતાની જાતિના આધારે બાળકની જાતિ નક્કી કરવાનો જૂનો નિયમ હજુ સુધી નક્કી થયો નથી. જોકે, CJI એ એક મહત્‍વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું. તેમણે પૂછ્‍યું, બદલાતા સમયમાં, માતાની જાતિના આધારે જાતિ પ્રમાણપત્ર પણ શા માટે ન જારી કરવામાં આવે? આ સૂચવે છે કે ભવિષ્‍યમાં જાતિ નક્કી કરવાના નિયમો બદલાઈ શકે છે.

છોકરીની માતા હિન્‍દુ આદિ દ્રવિડ (SC) સમુદાયની છે અને તેણે તેના બાળકો માટે પ્રમાણપત્ર માંગ્‍યા છે. તેણીની દલીલ એવી હતી કે તેના પતિ લગ્નથી જ તેના માતાપિતાના ઘરે રહે છે અને તે દલિત નથી. બાળકો પણ માતાના SC સમુદાયના વાતાવરણમાં મોટા થયા છે.

જૂના નિયમો અને સુગમતા

કેન્‍દ્ર સરકારના નિયમો અનુસાર, SC પ્રમાણપત્રો માટે પિતાની જાતિને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે છે. અગાઉના નિર્ણયોમાં એવું પણ કહેવામાં આવ્‍યું હતું કે બાળકોને તેમના પિતાની જાતિ વારસામાં મળે છે. જો કે, ૨૦૧૨ ના નિર્ણયમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે લવચીક અભિગમ અપનાવ્‍યો હતો.

ત્‍યારબાદ કોર્ટે જણાવ્‍યું હતું કે બાળકની જાતિ નક્કી કરતી વખતે આંતર-જાતિય લગ્નોની પરિસ્‍થિતિઓ ધ્‍યાનમાં લેવી જોઈએ. જો બાળક માતાના SC/ST સમુદાયમાં ઉછર્યું હોય, તો તેઓ તેમની માતાની જાતિમાંથી પ્રમાણપત્રની વિનંતી કરી શકે છે.

શિક્ષણની જરૂરિયાતને ધ્‍યાનમાં રાખીને, સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવારે એક દુર્લભ ચુકાદો આપ્‍યો. તેણે પુડુચેરીની એક સગીર છોકરીને તેની માતાની જાતિ આદિ દ્રવિડના આધારે અનુસૂચિત જાતિ (SC) પ્રમાણપત્ર આપવાની મંજૂરી આપી. આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્‍યો છે જ્‍યારે સર્વોચ્‍ચ અદાલત પિતાની જાતિને બાળકની જાતિ તરીકે ગણવાના પ્રવર્તમાન નિયમને પડકારતી ઘણી અરજીઓ પર વિચાર કરી રહી છે, પરંતુ હજુ સુધી અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવ્‍યો નથી.

ટાઈમ્‍સ ઓફ ઈન્‍ડિયાના અહેવાલ મુજબ, મુખ્‍ય ન્‍યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંત અને ન્‍યાયાધીશ જોયમલ્‍યા બાગચીની બનેલી બેન્‍ચે છોકરીને અનુસૂચિત જાતિનું પ્રમાણપત્ર આપવાના નિર્દેશ આપતા મદ્રાસ હાઇકોર્ટના આદેશને પડકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. બેન્‍ચે કહ્યું, અમે કાનૂની પ્રશ્ન ખુલ્‍લો મૂકી રહ્યા છીએ, પરંતુ છોકરીના શિક્ષણને કોઈપણ રીતે નુકસાન ન થવું જોઈએ.

CJI ની ટિપ્‍પણી શું માતાની જાતિ હવે બાળકના શિક્ષણનો આધાર બની શકે છે?

આ નિર્ણય પછી, CJIની એક મહત્‍વપૂર્ણ ટિપ્‍પણીએ એક મોટી સામાજિક-કાનૂની ચર્ચા શરૂ કરી. તેમણે પૂછ્‍યું, બદલાતા સમયમાં, માતાની જાતિના આધારે જાતિ પ્રમાણપત્ર કેમ જારી ન કરવામાં આવે? આ ટિપ્‍પણી સૂચવે છે કે ભવિષ્‍યમાં, જે બાળકોની માતા અનુસૂચિત જાતિની છે તેઓ પણ SC પ્રમાણપત્ર મેળવી શકે છે, ભલે પિતા ઉચ્‍ચ જાતિના હોય અથવા બાળકોનો ઉછેર ઉચ્‍ચ જાતિના સામાજિક વાતાવરણમાં થયો હોય.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ સમજો

છોકરીની માતા હિન્‍દુ આદિ દ્રવિડ સમુદાયની છે. તેણીએ તેના ત્રણ બાળકો - બે પુત્રીઓ અને એક પુત્ર માટે SC પ્રમાણપત્ર માંગ્‍યું હતું. તેણીએ દલીલ કરી હતી કે તેનો પતિ તેમના લગ્નથી જ તેના માતાપિતાના ઘરે રહેતો હતો. બાળકો ત્‍યાં મોટા થયા, અને મહિલાના માતાપિતા અને દાદા-દાદી સહિત પરિવારમાં દરેક વ્‍યક્‍તિ અનુસૂચિત જાતિના સભ્‍યો છે.

જોકે, કેન્‍દ્ર સરકારના ગૃહ મંત્રાલયની માર્ગદર્શિકા અને ૧૯૬૪ અને ૨૦૦૨ ના રાષ્ટ્રપતિના જાહેરનામા અનુસાર, રાજ્‍ય/કેન્‍દ્રશાસિત પ્રદેશમાં અનુસૂચિત જાતિ પ્રમાણપત્ર આપવા માટે પિતાની જાતિ અને રહેઠાણને પ્રાથમિક માપદંડ ગણવામાં આવે છે.

અગાઉના નિર્ણયો ટાંકવામાં આવ્‍યા

૧. પુતિન રાય વિરુદ્ધ દિનેશ ચૌધરી (૨૦૦૩) સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્‍યું હતું કે, હિન્‍દુ રિવાજો અનુસાર, બાળકની જાતિ પિતા પાસેથી વારસામાં મળે છે. કાયદાકીય કાયદાની ગેરહાજરીમાં, માતાની જાતિ લાગુ પડતી નથી.

૨. રમેશભાઈ ડાભઈ નાયકા વિરુદ્ધ ગુજરાત (૨૦૧૨) આ મહત્‍વપૂર્ણ નિર્ણયમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે લવચીક અભિગમ અપનાવ્‍યો. કોર્ટે જણાવ્‍યું હતું કે આંતર-જાતિય લગ્નમાં બાળકની જાતિ નક્કી કરવામાં સંજોગોને અવગણી શકાય નહીં. સામાન્‍ય રીતે, પિતાની જાતિ ધ્‍યાનમાં લેવામાં આવે છે, પરંતુ તે અંતિમ અથવા સંપૂર્ણ નિયમ નથી. બાળક સાબિત કરી શકે છે કે તે માતાના SC/ST સમુદાયમાં ઉછર્યો હતો અને તેને જીવનમાં અનુકૂળ શરૂઆત મળી ન હતી, પરંતુ તેના બદલે તે સમુદાયના અન્‍ય સભ્‍યોની જેમ જ સામાજિક ભેદભાવ, અપમાન અને વંચિતતાનો સામનો કરવો પડ્‍યો હતો. સમુદાયની અંદર અને બહાર બંને, દરેક વ્‍યક્‍તિ તેને તેની માતાની જાતિનો સભ્‍ય માનતો હતો.

શું જાતિ નિર્ધારણ

કાયદો બદલાશે?

પ્રશ્ન ખુલ્‍લો રાખવાનો સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય અને CJI ની ટિપ્‍પણીઓ સૂચવે છે કે ભવિષ્‍યમાં જાતિ નિર્ધારણ નિયમોમાં નોંધપાત્ર ફેરફારો થઈ શકે છે, ખાસ કરીને એવા પરિવારો માટે જ્‍યાં માતા SC/ST સમુદાયની હોય અને બાળકો ખરેખર સમાન સામાજિક વાતાવરણમાં ઉછરેલા હોય. આ કેસ ભારતીય સમાજમાં જાતિ-આધારિત ઓળખ, અનામત પાત્રતા અને મહિલા અધિકારો અંગે મહત્‍વપૂર્ણ ચર્ચાને નવી દિશા આપી શકે છે.