નવી દિલ્હી : ભારતની વસ્તી ઝડપથી વૃદ્ધ થઈ રહી છે અને આ વસ્તી વિષયક પરિવર્તન દેશ માટે મોટા આર્થિક અને સામાજિક પડકારો ઊભા કરી રહ્યું છે. કેન્દ્રીય ગૃહ રાજ્યમંત્રી નિત્યાનંદ રાયે મંગળવારે લોકસભામાં માહિતી આપી કે 60 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોની વસ્તી 2011માં 101.6 મિલિયન (8.4%) હતી, જે 2036 સુધીમાં વધીને 227.4 મિલિયન થઈ જશે. આનો સ્પષ્ટ અર્થ એ છે કે આગામી દોઢ દાયકામાં, દેશના દર 7 માંથી 1 ભારતીય વરિષ્ઠ નાગરિક હશે (કુલ વસ્તીના 14.9%). આ ઝડપી વૃદ્ધિને કારણે દેશની સરેરાશ ઉંમર પણ 2021માં 24 વર્ષથી વધીને 2024માં 28-29 વર્ષ થવાનો અંદાજ છે.
સામાજિક પડકારો અને સંભાળનો વિરોધાભાસ
વૃદ્ધોની વધતી સંખ્યા સાથે આરોગ્યસંભાળ, સામાજિક સુરક્ષા, આર્થિક સ્વતંત્રતા અને ડિજિટલ સેવાઓની ઍક્સેસ જેવા પડકારો વધી રહ્યા છે. સરકારે સ્વીકાર્યું છે કે આ વૃદ્ધ વસ્તીનો વધારો પરિવારોની રચના અને સંબંધોની પ્રકૃતિને બદલી રહ્યો છે. પહેલાં, સંયુક્ત પરિવારોમાં વૃદ્ધોની સંભાળ દરેક વ્યક્તિ દ્વારા વહેંચવામાં આવતી હતી. હવે, નાના પરિવારો વધવાથી વૃદ્ધોની સંભાળની જવાબદારી ઓછા લોકો પર આવી ગઈ છે. આને "વિરોધાભાસ" તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યો છે, જ્યાં વૃદ્ધોની સંખ્યા વધી રહી છે, પરંતુ તેમની સંભાળ માટેની વ્યવસ્થા અને અપેક્ષાઓ બદલાઈ નથી.
કેરળનું ઉદાહરણ: વર્તમાન સંકટની ચેતવણી
કેરળ રાજ્ય દેશમાં સૌથી વધુ વૃદ્ધોની સંખ્યાનું ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે, જ્યાં કુલ વસ્તીના 16.5% વૃદ્ધ છે, અને 2031 સુધીમાં આ સંખ્યા 25% સુધી પહોંચી જવાનો અંદાજ છે. સ્થળાંતર (Migration) ને કારણે પાંચમાંથી એક ઘરનો સભ્ય વિદેશમાં છે, જેના પરિણામે લાખો ઘરો ફક્ત વૃદ્ધો દ્વારા અથવા તાળાબંધ છે.
સરકારી પ્રયાસો અને નીતિ આયોગના સૂચનો
કેન્દ્ર સરકારે વૃદ્ધોની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને 1 એપ્રિલ, 2021 થી અટલ વાયો અભ્યુદય યોજના (AVYAY) લાગુ કરી છે. ઉપરાંત, સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રીની અધ્યક્ષતામાં રાષ્ટ્રીય વરિષ્ઠ નાગરિકો પરિષદની પણ સ્થાપના કરવામાં આવી છે.
2023ના અહેવાલમાં, નીતિ આયોગે આગાહી કરી હતી કે 2050 સુધીમાં દર પાંચમો ભારતીય (19.5% વસ્તી) વૃદ્ધ હશે. આ આયોગે વૃદ્ધોની સંભાળ સુધારવા અને તેમને આર્થિક રીતે સશક્ત બનાવવા માટે નીચેના સૂચનો કર્યા:
•    રિવર્સ મોર્ટગેજ સિસ્ટમ: વૃદ્ધોની તરલતા વધારવા અને ફરજિયાત બચત માટે આ સિસ્ટમ લાગુ કરવી.
•    ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ: સંભાળમાં AI અને અન્ય તકનીકોને પ્રાથમિકતા આપવી.
•    ખાનગી ક્ષેત્રને પ્રોત્સાહન: આરોગ્ય વીમા ઉત્પાદનો ડિઝાઇન કરવા માટે ખાનગી ક્ષેત્રને પ્રોત્સાહિત કરવું.
•    ઉદ્યોગમાં રોકાણ: ભારતમાં આશરે ₹60,000 કરોડના વરિષ્ઠ સંભાળ ઉદ્યોગમાં જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી (PPP) અને કોર્પોરેટ સામાજિક જવાબદારી (CSR) દ્વારા સહયોગ વધારવો, ખાસ કરીને ઘરે બેઠા સંભાળ અને મોબાઇલ હોસ્પિટલો માટે.