નવી દિલ્હી : ભારતીય બેન્કિંગ ઇતિહાસમાં ૧૯૭૦નો દાયકો એક એવા અસામાન્ય સંઘર્ષ માટે યાદગાર છે, જ્યાં દેશના સૌથી શક્તિશાળી રાજકીય વ્યક્તિ, 'શેડો પ્રાઇમ મિનિસ્ટર' તરીકે ઓળખાતા સંજય ગાંધી સામે સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (SBI)ના ચેરમેન આર.કે. તલવાર અડગ રહ્યા. તલવાર (૧૯૬૯-૧૯૭૬)ને ભારતીય બેન્કિંગના સૌથી પ્રામાણિક, નીડર અને દૂરંદેશી ચેરમેનોમાંના એક ગણવામાં આવતા હતા, પરંતુ તેમની આ અડગતાએ તેમને મોંઘી સાબિત થઈ.
સિમેન્ટ કંપનીનો વિવાદ અને સંજય ગાંધીનો આદેશ
આ સમગ્ર વિવાદ એક સિમેન્ટ કંપનીને લઈને શરૂ થયો હતો, જે ગેરવહીવટને કારણે તેનું દેવું ચૂકવવામાં નિષ્ફળ રહી હતી. SBI બેંક કંપનીના પુનર્ગઠન માટે તૈયાર હતી, પરંતુ એક કડક શરત મૂકી હતી: કંપનીના હાલના મેનેજમેન્ટ (પ્રમોટર)ને બદલીને એક વ્યાવસાયિકને નિયુક્ત કરવો.
કંપનીના પ્રમોટર, જે સંજય ગાંધીના મિત્ર પણ હતા, તેમણે રાહત મેળવવા માટે સંજય ગાંધીનો સંપર્ક કર્યો. સંજય ગાંધીએ તાત્કાલિક તત્કાલીન નાણામંત્રી (સી. સુબ્રમણ્યમ)ને ફોન કરીને આદેશ આપ્યો કે બેંકને મેનેજમેન્ટ બદલવાની શરત પાછી ખેંચવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવે.
તલવારની અડગતા: 'હું રાજીનામું નહીં આપું'
નાણામંત્રીએ જ્યારે તલવારને દિલ્હી બોલાવીને આ 'સર્વોચ્ચ અધિકારી'નો આદેશ માનવા માટે દબાણ કર્યું, ત્યારે તલવારે દસ્તાવેજોની સમીક્ષા કરીને સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો. તલવારે કહ્યું કે બેંકની સ્થિતિ સાચી છે અને આ શરત હટાવી શકાય તેમ નથી.
સંજય ગાંધીની નારાજગી જ્યારે વધી, ત્યારે તેમણે તલવારને મળવા બોલાવ્યા. પરંતુ તલવારે સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે તેઓ કોઈ બંધારણીય પદ ધરાવતા નથી, તેથી તેમની સાથે મુલાકાત કરશે નહીં.
CBIની તૈનાતી અને 'તલવાર અધિનિયમ'
ત્યારબાદ સંજય ગાંધીએ તલવારનો પીછો કરવા માટે CBI (સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન) ને તૈનાત કરી. તલવાર સામે કેસની તપાસ કરવામાં આવી, જેમાં ઓરોવિલ પ્રોજેક્ટમાં ઉદ્યોગપતિઓને દાન માટે અપીલ કરવાનો આરોપ હતો. પરંતુ તપાસમાં તલવાર સામે કંઈપણ ગેરકાયદેસર સાબિત થયું નહીં અને CBIને આ કેસ બંધ કરવાની ફરજ પડી.
જ્યારે કાનૂની માર્ગો નિષ્ફળ ગયા, ત્યારે સંજય ગાંધીએ ધીરજ ગુમાવી. તેમણે SBI કાયદામાં સુધારો કરવાનો આદેશ આપ્યો, જેથી ચેરમેનને માન્ય કારણો વિના પણ દૂર કરી શકાય. વિપક્ષ જેલમાં હોવાથી, સંસદે આ સુધારો તરત જ પસાર કર્યો. આ સુધારો બેંકિંગ ઇતિહાસમાં "તલવાર અધિનિયમ" તરીકે જાણીતો બન્યો.
સરકાર તેમને સીધા જ બરતરફ કરવાની હિંમત કરી શકી નહીં, તેથી કાયદો બદલ્યા પછી પણ, તલવારને ૧૩ મહિના માટે ફરજિયાત રજા પર મોકલી દેવામાં આવ્યા, અને બેંકનું સંચાલન મેનેજિંગ ડિરેક્ટરને સોંપવામાં આવ્યું.
SBIમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરનાર એન. વાગુલ તેમના પુસ્તકમાં લખે છે કે, જે સાંજે આ આદર્શવાદી બેંક અધિકારી બેંક છોડી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમને વિદાય આપવા લગભગ કોઈ આવ્યું ન હતું, કારણ કે એવો ડર હતો કે તલવાર સાથે સંકળાયેલા હોવાને પણ ગુનો ગણવામાં આવશે.