નવી દિલ્હી, તા. ૧૨ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૫ : કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય હેઠળના ડિપાર્ટમેન્ટ ફોર પ્રમોશન ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રી એન્ડ ઇન્ટરનલ ટ્રેડ (DPIIT) દ્વારા રચાયેલી એક સમિતિએ AI અને કૉપિરાઇટના આંતરછેદની તપાસ કર્યા બાદ ભલામણો કરતો એક વર્કિંગ પેપર જાહેર કર્યો છે. આ પેપરમાં ભલામણ કરવામાં આવી છે કે AI વિકાસકર્તાઓને તેમના લાર્જ લેંગ્વેજ મોડલ્સ (LLMs) ને તાલીમ આપવા માટે કૉપિરાઇટ-સંરક્ષિત સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવા બદલ કૉપિરાઇટ ધારકોને યોગ્ય વળતર આપવું આવશ્યક છે.
DPIIT ના વધારાના સચિવ હિમાની પાંડેની અધ્યક્ષતાવાળી આ પેનલમાં કાયદાકીય અને તકનીકી નિષ્ણાતોનો સમાવેશ થાય છે. જાહેર અને હિતધારકોની સલાહ માટે આ વર્કિંગ પેપર DPIIT ની વેબસાઇટ પર રિલીઝ કરવામાં આવ્યો છે. ૮ ડિસેમ્બરથી ૩૦ દિવસની અંદર આ અંગે અભિપ્રાય મોકલી શકાશે.
'TDM' મુક્તિને નકારી કાઢવામાં આવી:
પેનલે પોતાના રિપોર્ટમાં સ્પષ્ટતા કરી છે કે ટેક ઉદ્યોગ દ્વારા સમર્થિત 'ટેક્સ્ટ એન્ડ ડેટા માઇનિંગ' (TDM) મુક્તિનું મોડેલ અપનાવવું એ સમજદાર નીતિગત અભિગમ નથી, કારણ કે તે કૉપિરાઇટને નબળો પાડશે અને સર્જકોને AI તાલીમમાં તેમના કાર્યના ઉપયોગ માટે વળતર મેળવવાથી વંચિત રાખશે. પેનલે જણાવ્યું હતું કે, ભારત જેવા સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસો અને વિશાળ સંભાવનાઓ ધરાવતા કન્ટેન્ટ ઉદ્યોગવાળા દેશ માટે આ યોગ્ય પસંદગી નથી.
હાઇબ્રિડ મોડલની ભલામણ:
આ મામલે સંતુલન જાળવવા માટે સમિતિએ 'મેન્ડેટરી બ્લેન્કેટ લાઇસન્સ' (Mandatory Blanket License) સાથે હાઇબ્રિડ મોડલની ભલામણ કરી છે. આ મોડેલ હેઠળ:
 * કૉપિરાઇટ ધારકો પાસે AI સિસ્ટમની તાલીમ માટે તેમના કાર્યનો ઉપયોગ અટકાવવાનો વિકલ્પ રહેશે નહીં.
 * AI વિકાસકર્તાઓને તમામ કાયદેસર રીતે ઍક્સેસ કરાયેલ કૉપિરાઇટ-સંરક્ષિત કાર્યોનો ઉપયોગ કરવાનો અધિકાર મળશે.
 * કૉપિરાઇટ ધારકોને વૈધાનિક મહેનતાણું (Statutory Remuneration) મેળવવાનો અધિકાર આપવામાં આવશે.
 * આનાથી AI વિકાસકર્તાઓ માટે ટ્રાન્ઝેક્શન ખર્ચ ઘટશે, પાલન બોજ ઘટશે અને સર્જકોને વ્યાજબી વળતર મળશે.
CRCAT ની સ્થાપના:
પેનલે સૂચવ્યું છે કે કેન્દ્ર સરકાર કૉપિરાઇટ એક્ટ હેઠળ કૉપિરાઇટ ધારકોના સંગઠનોની એક કેન્દ્રીય નોન-પ્રોફિટ એન્ટિટી (બિન-લાભકારી સંસ્થા) ની રચના કરી શકે છે. આ સંસ્થાને 'કૉપિરાઇટ રોયલ્ટીઝ કલેક્ટિવ ફોર AI ટ્રેનિંગ (CRCAT)' નામ આપી શકાય છે. CRCAT AI વિકાસકર્તાઓ પાસેથી ચુકવણીઓ એકત્રિત કરવા અને તેને સભ્યો (સર્જકો) વચ્ચે વહેંચવા માટે જવાબદાર રહેશે. આ રોયલ્ટીનો દર સરકાર દ્વારા નિયુક્ત સમિતિ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવશે.
જોકે, નેશનલ એસોસિયેશન ઓફ સોફ્ટવેર એન્ડ સર્વિસ કંપનીઝ (Nasscom) એ આ હાઇબ્રિડ અભિગમ અંગે અસંમતિ વ્યક્ત કરી છે. ઉલ્લેખનીય છે કે, ANI મીડિયા પ્રાઇવેટ લિમિટેડ વિરુદ્ધ ઓપન AI ઇન્ક. (ChatGPTનું સંચાલન કરતી કંપની) કેસમાં કૉપિરાઇટ સામગ્રીની ઍક્સેસનો પ્રશ્ન હાલમાં દિલ્હી હાઈકોર્ટ સમક્ષ પેન્ડિંગ છે.