નવી દિલ્હી : ભારત અને યુનાઇટેડ કિંગડમ (UK) વચ્ચે થનારા મહત્ત્વપૂર્ણ વ્યાપક આર્થિક અને વેપાર કરાર (CETA)ને લઈને કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટતા કરી છે કે આ ડીલ ભારતના જાહેર આરોગ્ય અને નીતિગત સ્વતંત્રતાના અધિકારોનું સંપૂર્ણ રક્ષણ કરે છે. સરકારે ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે આ કરાર દેશના ફરજિયાત લાઇસન્સિંગ (Compulsory Licensing) જારી કરવાના અધિકારો પર કોઈ નિયંત્રણો લાદતો નથી. ખાસ કરીને, આરોગ્ય કટોકટી જેવી પરિસ્થિતિઓમાં ભારત તેના કાયદા અનુસાર દવાઓ માટે ફરજિયાત લાઇસન્સ આપી શકશે.

સરકારે જણાવ્યું કે CETA માં એવી મજબૂત જોગવાઈઓ શામેલ છે જે ભારતની નીતિગત સ્વતંત્રતાને સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત કરે છે. આ કરાર સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારત અને યુકે બંને બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારોના વેપાર-સંબંધિત પાસાઓ (TRIPS) કરાર હેઠળ તમામ છૂટછાટોનો ઉપયોગ કરવાનો અધિકાર જાળવી રાખશે. આમાં TRIPS કરારની કલમ 31 અને 31bis હેઠળ ફરજિયાત લાઇસન્સ જારી કરવાનો મહત્ત્વનો અધિકાર પણ શામેલ છે. આનાથી ભારત વધારાની કોઈ શરતો વિના જાહેર હિતમાં નિર્ણયો લેવા માટે સ્વતંત્ર રહે છે.

રાજ્યસભામાં આ બાબતે ખુલાસો કરતાં વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ રાજ્યમંત્રી જિતિન પ્રસાદે જણાવ્યું હતું કે, ભારતના પેટન્ટ અધિનિયમ ૧૯૭૦ ની કલમ ૮૪ (સામાન્ય ફરજિયાત લાઇસન્સ) અને કલમ ૯૨ (જાહેર આરોગ્ય કટોકટીમાં ફરજિયાત લાઇસન્સ) સંપૂર્ણપણે લાગુ રહેશે. કરારને આ કાયદાઓમાં કોઈપણ ફેરફાર કે ઘટાડાની જરૂર પડશે નહીં. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે કરારમાં એવી કોઈ જોગવાઈ નથી કે જે ફરજિયાત લાઇસન્સ જારી કરવાની પ્રક્રિયાને ધીમી પાડે અથવા વધારાની શરતો લાદે.

આ વેપાર કરારથી ભારતીય કંપનીઓને મોટો ફાયદો થવાની અપેક્ષા છે. ભારતને યુકે સરકારના પ્રાપ્તિ બજારમાં બિન-ભેદભાવપૂર્ણ પ્રવેશ મળશે, જેનું વાર્ષિક મૂલ્ય લગભગ £૯૦ બિલિયન (અંદાજે ૧૨૨ બિલિયન ડોલર) છે. આમાં બ્રિટનની રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય સેવા (NHS) જેવી મુખ્ય સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. આનાથી IT, ફાર્માસ્યુટિકલ અને સેવા ક્ષેત્રોની ભારતીય કંપનીઓને નોંધપાત્ર લાભ થવાની સંભાવના છે.

સરકારનું માનવું છે કે વિદેશી કંપનીઓને મર્યાદિત અને નિયંત્રિત અવકાશમાં સરકારી પ્રોજેક્ટ્સમાં ભાગ લેવાની મંજૂરી આપવાથી સ્પર્ધા વધશે, જેનાથી ખર્ચમાં ઘટાડો થશે, ગુણવત્તામાં સુધારો થશે અને નવી ટેકનોલોજી અપનાવવાનું સરળ બનશે. મહત્ત્વની વાત એ છે કે, બ્રિટને વિશ્વ વેપાર સંગઠન (WTO)ના સરકારી પ્રાપ્તિ કરાર અને તેના અન્ય મુક્ત વેપાર કરારોની કેટલીક કડક જોગવાઈઓને હળવી કરવા સંમતિ આપી છે, જે આ કરાર હેઠળ ભારત માટે વધારાના લાભોની શક્યતા ઊભી કરે છે.