નવી દિલ્હી, તા. ૧૫: હિમાલયની પવિત્ર અને ભવ્ય પર્વતમાળા નંદા દેવી (Nanda Devi) પર દાયકાઓ પહેલાં થયેલા એક ભયાનક ગુપ્ત મિશનની વિગતો તાજેતરમાં પ્રકાશમાં આવતાં ભારતના રાજકીય અને પર્યાવરણીય વર્તુળોમાં હલચલ મચી ગઈ છે. એક સનસનાટીભર્યા અહેવાલમાં ૧૯૬૫ના શીત યુદ્ધ દરમિયાન CIA અને ભારતીય ટીમે ચીનના પરમાણુ પરીક્ષણો પર નજર રાખવા માટે પ્લુટોનિયમ સંચાલિત SNAP-19C જનરેટર સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો તેની ફરી તપાસ કરવામાં આવી છે.
આશરે ૫ કિલો પ્લુટોનિયમ ધરાવતું આ ઉપકરણ ૧૯૬૫માં એક ભયંકર બરફના તોફાન દરમિયાન ખોવાઈ ગયું હતું અને આજ સુધી તે મળ્યું નથી. આ ઘટનાને કારણે નંદા દેવી શિખર અને તેની આસપાસના વિસ્તારમાં કિરણોત્સર્ગી (Radioactive) જોખમ ઊભું થયું છે.
ગુપ્ત મિશનની વિગતો:
આ ગુપ્ત ઓપરેશન ૧૯૬૪ અને ૧૯૬૯ ની વચ્ચે થયું હતું, જેનો હેતુ ચીનના લોપ નોર ખાતેના પરમાણુ પરીક્ષણો અને મિસાઇલ પ્રક્ષેપણોનું નિરીક્ષણ કરવાનો હતો. આ મિશન એટલું ગુપ્ત હતું કે ૧૯૭૮માં 'વોશિંગ્ટન પોસ્ટ'માં અહેવાલ પ્રકાશિત થયા ત્યાં સુધી ભારતીય સંસદ કે સામાન્ય જનતાને તેની જાણ નહોતી.
•    મંજૂરી: આ મિશન કદાચ વડા પ્રધાન લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીના કાર્યકાળ દરમિયાન મંજૂર થયું હતું અને ઇન્દિરા ગાંધીના કાર્યકાળ દરમિયાન અમલમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું.
•    ભારતીય સહયોગ: IB અધિકારી કર્નલ મનમોહન સિંહ કોહલીના નેતૃત્વ હેઠળ ભારતીય પર્વતારોહકો અને ITBP ના શેરપાઓની ટીમે આ કામગીરી હાથ ધરી હતી. ભારતીય ગુપ્તચર એજન્સી (IB) અને અણુ ઊર્જા આયોગ (AEC) ના તત્કાલીન વડા ડૉ. હોમી ભાભાએ પણ કથિત રીતે આ પ્રોજેક્ટને સમર્થન આપ્યું હતું.
•    અકસ્માત: ૧૯૬૫ માં, જ્યારે ખરાબ હવામાનને કારણે ઉપકરણ સ્થાપિત ન થઈ શક્યું, ત્યારે તેને સુરક્ષિત રીતે પેક કરીને એક તિરાડમાં છોડી દેવામાં આવ્યું હતું. ૧૯૬૬ માં, જ્યારે ટીમ તેને પાછું લેવા ગઈ, ત્યારે તે ત્યાં નહોતું.
કિરણોત્સર્ગી જોખમ અને પ્રતિબંધ:
ખોવાયેલું પ્લુટોનિયમ-૨૩૮, જેનું અર્ધ-જીવન (half-life) ૮૭ વર્ષ છે, તે હજી પણ હિમાલયના હિમનદીઓમાં દટાયેલું હોવાનું માનવામાં આવે છે. સૌથી મોટી પર્યાવરણીય ચિંતા એ છે કે જો આ પ્લુટોનિયમ પીગળતા હિમનદીઓમાંથી ગંગા બેસિનના પાણીમાં ભળી જાય, તો તેનાથી કેન્સર અને અન્ય ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ વધી શકે છે.
આ સંભવિત કિરણોત્સર્ગી જોખમો અને પર્યાવરણીય સંરક્ષણને કારણે જ નંદા દેવી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનના આંતરિક અભયારણ્યમાં પ્રવાસીઓ અને પર્વતારોહકોનો પ્રવેશ ૧૯૮૩ થી સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત છે. જોકે સરકારે સમયાંતરે પાણીમાં રેડિયોએક્ટિવિટી સ્તરની તપાસ કરાવી છે, પરંતુ આજ સુધી કોઈ મોટા ખતરનાક સ્તરના અહેવાલો મળ્યા નથી. આ ઘટના શીત યુદ્ધના સમયના ગુપ્ત મિશનની ભારે પર્યાવરણીય કિંમત દર્શાવે છે.