કેન્‍દ્ર સરકારે ઉચ્‍ચ શિક્ષણમાં સુધારા માટે સંસદમાં ડેવલપિંગ ઇન્‍ડિયા એજ્‍યુકેશન ફાઉન્‍ડેશન બિલ ૨૦૨૫ રજૂ કર્યું છે. આ બિલનો હેતુ શિક્ષણના નિયમન, માન્‍યતા અને વહીવટમાં ફેરફાર લાવવાનો છે. આ બિલને સંયુક્‍ત સંસદીય સમિતિ (JPC) ને મોકલવામાં આવ્‍યું છે. આ બિલ હેઠળ, શિક્ષણ પ્રણાલીમાં સુધારો કરવા, વૈશ્વિક હબ બનાવવા અને ભારતીય જ્ઞાનને પ્રોત્‍સાહન આપવા માટે એક ટોચના કમિશન અને ત્રણ પરિષદોની સ્‍થાપના કરવામાં આવશે.

કેન્‍દ્ર સરકારે ભારતની ઉચ્‍ચ શિક્ષણ પ્રણાલીમાં મોટા ફેરફારો કરવા તરફ એક પગલું ભર્યું છે. કેન્‍દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્‍દ્ર પ્રધાને સોમવારે સંસદમાં ડેવલપિગ ઇન્‍ડિયા એજ્‍યુકેશન ફાઉન્‍ડેશન બિલ ૨૦૨૫ રજૂ કર્યું. આ બિલનો હેતુ ઉચ્‍ચ શિક્ષણના નિયમન, માન્‍યતા અને વહીવટની વર્તમાન વ્‍યવસ્‍થાને સંપૂર્ણપણે બદલવાનો છે. સરકારે બિલને સંયુક્‍ત સંસદીય સમિતિ (JPC)ને મોકલ્‍યું છે, જ્‍યાં ચર્ચા પછી અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવશે.

આ બિલ હેઠળ, ઉચ્‍ચ શિક્ષણ માટે એક વૈધાનિક આયોગની સ્‍થાપના કરવામાં આવશે, જે સર્વોચ્‍ચ નીતિ-નિર્માણ અને સંકલન સંસ્‍થા તરીકે સેવા આપશે. આ આયોગ સરકારને સલાહ આપશે, ભારતને શિક્ષણ માટે વૈશ્વિક કેન્‍દ્ર બનાવવા માટે કામ કરશે, અને ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાઓ અને ભાષાઓને ઉચ્‍ચ શિક્ષણમાં એકીકૃત કરશે. આયોગમાં એક અધ્‍યક્ષ, વરિષ્ઠ શિક્ષણવિદો, નિષ્‍ણાતો, કેન્‍દ્ર સરકારનો પ્રતિનિધિ અને પૂર્ણ-સમય સભ્‍ય સચિવનો સમાવેશ થશે. સંઘર્ષ ટાળવા માટે આયોગ હેઠળ ત્રણ સ્‍વતંત્ર પરિષદો કાર્ય કરશે.

રેગ્‍યુલેટરી કાઉન્‍સિલ ઉચ્‍ચ શિક્ષણનું નિરીક્ષણ કરશે. તે સંસ્‍થાઓના શાસન, નાણાકીય પારદર્શિતા, ફરિયાદ નિવારણ અને શિક્ષણના વ્‍યાપારીકરણને રોકવા માટે કાર્ય કરશે.

એક્રેડિટેશન કાઉન્‍સિલ સંસ્‍થાઓ માટે માન્‍યતા પ્રણાલીનું નિરીક્ષણ કરશે. તે પરિણામ-આધારિત માપદંડ નક્કી કરશે, માન્‍યતા એજન્‍સીઓની યાદી બનાવશે અને માન્‍યતા-સંબંધિત માહિતી જાહેર કરશે.

સ્‍ટાન્‍ડર્ડ્‍સ કાઉન્‍સિલ શૈક્ષણિક ધોરણો નક્કી કરશે, શિક્ષણ પરિણામો નક્કી કરશે, ક્રેડિટ ટ્રાન્‍સફર, વિદ્યાર્થીઓની ગતિશીલતા અને લઘુત્તમ ફેકલ્‍ટી ધોરણો નક્કી કરશે.

આ કાયદો કેન્‍દ્રીય અને રાજ્‍ય યુનિવર્સિટીઓ, ડીમ્‍ડ યુનિવર્સિટીઓ, IIT અને NIT જેવી રાષ્ટ્રીય મહત્‍વની સંસ્‍થાઓ, કોલેજો, ઓનલાઈન અને ડિસ્‍ટન્‍સ લર્નિગ સંસ્‍થાઓ અને પ્રતિષ્ઠિત સંસ્‍થાઓને લાગુ પડશે. જોકે તબીબી, કાયદો, ફાર્મસી, નર્સિગ અને સંલગ્ન આરોગ્‍ય અભ્‍યાસક્રમો આ કાયદા દ્વારા સીધા આવરી લેવામાં આવશે નહીં, તેમ છતાં તેમને નવા શૈક્ષણિક ધોરણોનું પાલન કરવું પડશે. આ બિલ સ્‍વાયત્તતાને સંબોધિત કરે છે, પરંતુ કેન્‍દ્ર સરકારને અનેક સત્તાઓ પણ આપે છે. કેન્‍દ્ર સરકાર નીતિ નિર્દેશો જારી કરી શકશે, મુખ્‍ય હોદ્દાઓની નિમણૂક કરી શકશે, વિદેશી યુનિવર્સિટીઓને મંજૂરી આપી શકશે અને જો જરૂરી હોય તો, ચોક્કસ સમયગાળા માટે કમિશન અથવા કાઉન્‍સિલને વિસર્જન કરી શકશે. બધી સંસ્‍થાઓ વાર્ષિક અહેવાલો, સંસદીય દેખરેખ અને CAG ઓડિટ માટે જવાબદાર રહેશે.

બિલ ગ્રેડેડ સ્‍વાયત્તતાની જોગવાઈ કરે છે. આનો અર્થ એ છે કે માન્‍યતા જેટલી સારી હશે, તેટલી સંસ્‍થા પાસે શૈક્ષણિક, વહીવટી અને નાણાકીય સ્‍વતંત્રતા વધુ હશે. માન્‍યતા પ્રક્રિયા ટેકનોલોજી-આધારિત અને પરિણામો-કેન્‍દ્રિત હશે. સંસ્‍થાઓએ તેમની નાણાકીય માહિતી, ફેકલ્‍ટી, અભ્‍યાસક્રમો, વિદ્યાર્થી પરિણામો અને ઓડિટ અહેવાલો જાહેરમાં જાહેર કરવાની જરૂર પડશે. નિયમનકારી પરિષદ ખોટી માહિતી માટે ૬૦ દિવસની અંદર કાર્યવાહી કરી શકશે.

એક મોટો ફેરફાર એ છે કે માન્‍યતા પ્રાપ્ત બિન-યુનિવર્સિટી સંસ્‍થાઓને પણ કેન્‍દ્રીય મંજૂરી સાથે ડિગ્રી આપવાનો અધિકાર આપી શકાય છે. નિયમોનું ઉલ્‍લંઘન કરવા બદલ આ અધિકાર રદ કરી શકાય છે. દંડ પણ કડક છે - પહેલા ગુના માટે ૧૦ લાખ રૂપિયા, અને વારંવાર ઉલ્‍લંઘન કરવા માટે ૩૦ લાખથી ૭૫ લાખ રૂપિયા કે તેથી વધુ. ગેરકાયદેસર યુનિવર્સિટી ખોલવા પર ઓછામાં ઓછો ૨ કરોડ રૂપિયાનો દંડ અને તાત્‍કાલિક બંધ કરવાની જોગવાઈ છે. સરકારનું કહેવું છે કે દંડનો વિદ્યાર્થીઓ પર કોઈ પ્રભાવ પડવો જોઈએ નહીં.

બિલ હેઠળ, પસંદગીની વિદેશી યુનિવર્સિટીઓ ભારતમાં કેમ્‍પસ ખોલી શકશે, જો તેઓ સરકારની મંજૂરી અને નિયમોનું પાલન કરે. પહેલાથી જ મંજૂર કરાયેલા વિદેશી કેમ્‍પસ નવા નિયમનકાર હેઠળ આવશે. વધુમાં, ઉચ્‍ચ પ્રદર્શન કરતી ભારતીય યુનિવર્સિટીઓને પણ વિદેશમાં કેમ્‍પસ ખોલવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે.

કોંગ્રેસ અને અન્‍ય વિપક્ષી પક્ષોએ બિલ રજૂ કરવાનો વિરોધ કર્યો. તેમનું કહેવું છે કે સાંસદોને આટલી મોટી શિક્ષણ સુધારણા નીતિનો અભ્‍યાસ કરવા માટે પૂરતો સમય આપવામાં આવ્‍યો ન હતો. ટીએમસી સાંસદ સૌગત રોય, કોંગ્રેસના