ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં એવા બહુ ઓછા ગીતકારો થયા છે જેમણે ખૂબ જ સાદા અને સરળ શબ્દોમાં જીવનનું ગૂઢ તત્વજ્ઞાન સમજાવ્યું હોય. 'મેરા જૂતા હૈ જાપાની' હોય કે 'સજન રે જૂઠ મત બોલો', આ શબ્દો પાછળનું નામ હતું ‘શૈલેન્દ્ર’. આજે (૧૪ ડિસેમ્બર) આ મહાન ગીતકારની પુણ્યતિથિ છે. માત્ર 43 વર્ષની વયે દુનિયા છોડી જનાર શૈલેન્દ્ર જીનું જીવન કોઈ ફિલ્મની પટકથાથી ઓછું ન હતું.

પ્રારંભિક જીવન અને રેલવેની નોકરી:

શૈલેન્દ્રનું મૂળ નામ શંકરદાસ કેસરીલાલ હતું. તેમનો જન્મ ૩૦ ઓગસ્ટ, ૧૯૨૩ના રોજ રાવલપિંડી (હાલ પાકિસ્તાન)માં થયો હતો. બાળપણથી જ તેમને કવિતાનો શોખ હતો, પરંતુ ઘરની આર્થિક જવાબદારીઓને કારણે તેઓ મથુરા આવ્યા અને બાદમાં મુંબઈ પહોંચ્યા. મુંબઈમાં તેમણે ભારતીય રેલવેના માટુંગા વર્કશોપમાં એપ્રેન્ટિસ તરીકે નોકરી શરૂ કરી હતી. તેમનું કામ ભલે મશીનો વચ્ચે હતું, પણ તેમનું મન શબ્દોમાં રમતું હતું.

*રાજ કપૂર સાથે મુલાકાત અને ‘કવિતા વેચવાની’ ના:*

શૈલેન્દ્ર એક કવિ સંમેલનમાં પોતાની કવિતા ‘જલતા હૈ પંજાબ’ સંભળાવી રહ્યા હતા. ત્યાં હાજર રાજ કપૂરે આ જોશભરી રચના સાંભળી અને તેઓ પ્રભાવિત થઈ ગયા. રાજ કપૂરે શૈલેન્દ્રને ફિલ્મ માટે ગીતો લખવાની ઓફર કરી અને પૈસા આપવા માંગ્યા.

ત્યારે શૈલેન્દ્રનો જવાબ હતો, "હું મારી કવિતા વેચતો નથી, આ મારા દિલનો અવાજ છે." આમ કહીને તેમણે ઓફર ઠુકરાવી દીધી હતી. પરંતુ કુદરતને કંઈક બીજું જ મંજૂર હતું. જ્યારે તેમના પત્ની ગર્ભવતી હતા અને તેમને પૈસાની સખત જરૂર પડી, ત્યારે તેઓ રાજ કપૂર પાસે ગયા અને કહ્યું કે હવે હું ગીત લખવા તૈયાર છું. અને આમ ફિલ્મ ‘બરસાત’ (૧૯૪૯) થી તેમની સફર શરૂ થઈ. ગીત હતું - "બરસાત મેં હમ સે મિલે તુમ...".

*શંકર-જયકિશન અને રાજ કપૂર સાથેની ‘ડ્રીમ ટીમ’:*

શૈલેન્દ્ર, હસરત જયપુરી, શંકર-જયકિશન, મુકેશ અને રાજ કપૂર - આ અમર જોડીએ બોલીવુડમાં ઇતિહાસ રચ્યો. શૈલેન્દ્રને રાજ કપૂરના ‘આત્મા’ માનવામાં આવતા હતા. રાજ કપૂરની ઓન-સ્ક્રીન (ચાર્લી ચેપ્લિન જેવી ઈમેજ)ને અનુરૂપ ગીતો લખવામાં શૈલેન્દ્ર માહેર હતા.

 * સંગીત સફર: ‘આવારા’, ‘શ્રી ૪૨૦’, ‘અનારી’, ‘ચોરી ચોરી’, ‘સંગમ’ જેવી ફિલ્મોમાં તેમણે અદભૂત ગીતો આપ્યા.

 

*લેખન શૈલી: માટીની મહેક:*

શૈલેન્દ્રની ખૂબી એ હતી કે તેઓ અઘરા ઉર્દૂ શબ્દોને બદલે હિન્દીના સરળ શબ્દો વાપરતા હતા.

 * "સબ કુછ સીખા હમને, ના સીખી હોશિયારી" (અનારી)

 * "દિલ કે ઝરોખે મેં તુઝકો બિઠાકર" (બ્રહ્મચારી)

 * "કાંટો સે ખીંચ કે યે આંચલ" (ગાઈડ)

આવા ગીતો સીધા સામાન્ય માણસના હૃદયમાં ઉતરી જતા હતા. કવિ સુમિત્રાનંદન પંતે તેમને 'ગીતોના ગાંધી' કહ્યા હતા.

*‘તીસરી કસમ’: સફળતા અને સૌથી મોટી નિષ્ફળતા (ટ્રેજેડી):*

જીવનમાં અપાર સફળતા મેળવ્યા બાદ શૈલેન્દ્રએ ફિલ્મ નિર્માતા બનવાનું નક્કી કર્યું. તેમણે બિહારના લેખક ફણીશ્વરનાથ રેણુની વાર્તા ‘મારે ગયે ગુલફામ’ પરથી ફિલ્મ ‘તીસરી કસમ’ બનાવી.

 * આ ફિલ્મમાં રાજ કપૂર અને વહીદા રહેમાન હતા.

 * આ ફિલ્મ કલાની દ્રષ્ટિએ માસ્ટરપીસ હતી, પરંતુ તે સમયે બોક્સ ઓફિસ પર ફ્લોપ ગઈ.

 * આ ફિલ્મના નિર્માણમાં શૈલેન્દ્ર દેવામાં ડૂબી ગયા. મિત્રો અને સંબંધીઓએ મોઢું ફેરવી લીધું. જે સંવેદનશીલ કવિ હતા, તે આ આર્થિક અને માનસિક આઘાત સહન ન કરી શક્યા.

 * દુર્ભાગ્ય જુઓ કે, તેમના મૃત્યુ બાદ આ ફિલ્મને રાષ્ટ્રપતિ સુવર્ણ કમળ (નેશનલ એવોર્ડ) મળ્યો હતો, પણ તે જોવા માટે શૈલેન્દ્ર હયાત નહોતા.

*અંતિમ સમય અને સંજોગો:*

શૈલેન્દ્ર જ્યારે ફિલ્મ ‘જ્વેલ થીફ’  અને ‘ગાઈડ’ જેવી ફિલ્મોના ગીતો લખી રહ્યા હતા ત્યારે તેમની તબિયત લથડી હતી. ૧૪ ડિસેમ્બર, ૧૯૬૬ના રોજ માત્ર ૪૩ વર્ષની વયે તેમનું નિધન થયું.

 *એક વિચિત્ર સંયોગ:* ૧૪ ડિસેમ્બર એ રાજ કપૂરનો જન્મદિવસ હતો. રાજ કપૂરે પોતાના મિત્રને પોતાના જ જન્મદિવસે ગુમાવ્યો હતો.

*પરિવાર:*

શૈલેન્દ્રના પુત્ર શૈલી શૈલેન્દ્ર પણ ગીતકાર બન્યા હતા. જેમણે પણ બોલીવુડમાં ગીતો લખ્યા હતા (જેમ કે ફિલ્મ 'ખેલ ખેલ મેં' નું ગીત - "એક મૈ ઔર એક તૂ").

*શૈલેન્દ્રના અમર ગીતો જે આજે પણ ગુંજે છે:*

 * આવારા હું (આવારા)

 * મેરા જૂતા હૈ જાપાની (શ્રી ૪૨૦)

 * જીના યહાં મરના યહાં (મેરા નામ જોકર - આ ગીત તેમણે અધૂરું લખ્યું હતું, જે તેમના પુત્રએ પૂરું કર્યું)

 * ગાતા રહે મેરા દિલ (ગાઈડ)

 * રૂલા કે ગયા સપના મેરા (જ્વેલ થીફ - જેનો ઉલ્લેખ તમારી પોસ્ટમાં છે)

 * કઈ બાર યુ ભી દેખા હૈ (રજનીગંધા - જેના માટે તેમને મરણોત્તર એવોર્ડ મળ્યો હતો)

શૈલેન્દ્ર માત્ર ગીતકાર ન હતા, તેઓ જનસામાન્યની વેદનાના કવિ હતા. ‘તીસરી કસમ’ની નિષ્ફળતાએ ભલે તેમનો જીવ લીધો, પણ એ ફિલ્મે અને તેમના ગીતોએ તેમને અમર બનાવી દીધા છે.