જયપુર: રાજસ્થાનના રણપ્રદેશમાં આવેલું સાંભર તળાવ માત્ર એક જળાશય નથી, પરંતુ તે ભારતનો અમૂલ્ય વારસો છે. જયપુરથી ૮૦ કિમી દૂર આવેલું આ તળાવ દેશનું સૌથી મોટું આંતરિક ખારા પાણીનું તળાવ છે. શિયાળાની ઋતુમાં જ્યારે ઉત્તર ગોળાર્ધમાં કડકડતી ઠંડી પડે છે, ત્યારે હજારો કિમીનો પ્રવાસ ખેડીને વિદેશી પક્ષીઓ, ખાસ કરીને 'ફ્લેમિંગો' (હંજ), અહીં મહેમાન બને છે. પરંતુ, આજે આ પક્ષીઓનું સ્વર્ગ માનવીય દખલગીરીને કારણે જોખમમાં મુકાયું છે.
દેવી શાકંભરીની કૃપા અને પૌરાણિક કથા
લોકવાયકા મુજબ, આ વિસ્તાર પર દેવી શાકંભરીની અસીમ કૃપા હતી. લોકકથાઓ કહે છે કે દેવીએ અહીંના રજવાડાને સુખ-સમૃદ્ધિ આપવા માટે આખા પ્રદેશને કિંમતી ધાતુના મેદાનમાં ફેરવી દીધો હતો. જોકે, પાછળથી લોકોમાં લોભ ન જાગે તે માટે તેને મીઠાના તળાવમાં પરિવર્તિત કરી દેવામાં આવ્યું. મહાભારત કાળમાં પણ આ શહેરનો ઉલ્લેખ મળે છે, જે તેની પ્રાચીનતાની સાક્ષી પૂરે છે.
મીઠાનો વારસો અને આર્થિક મહત્વ
સાંભર તળાવ સદીઓથી ભારત માટે મીઠાનો મુખ્ય સ્ત્રોત રહ્યું છે. મુઘલ કાળમાં અકબર અને ત્યારબાદ અંગ્રેજોના સમયમાં પણ અહીંથી મીઠાનું મોટા પાયે વેપાર થતો હતો. આજે પણ તે રાજસ્થાનના અર્થતંત્રમાં મહત્વનો ફાળો આપે છે. જોકે, ગેરકાયદેસર બોરવેલ અને ખાનગી કંપનીઓના અતિક્રમણને કારણે તળાવનું કુદરતી જળ સ્તર અને ખારાશનું સંતુલન બગડી રહ્યું છે.
બોલિવૂડનું મનપસંદ લોકેશન અને પર્યટન
તેના અનંત ક્ષિતિજ સુધી ફેલાયેલા સફેદ મીઠાના મેદાનો અને આથમતા સૂરજની લાલીમાને કારણે સાંભર તળાવ ફિલ્મ નિર્માતાઓ માટે સ્વર્ગ સમાન છે. 'પીકે', 'જોધા અકબર' અને 'દિલ્હી-૬' જેવી અનેક ફિલ્મોનું શૂટિંગ અહીં થયું છે. પ્રવાસીઓ માટે પણ આ એક આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે, જ્યાં લોકો આભાસી સફેદ રણનો અનુભવ કરવા આવે છે.
પર્યાવરણીય કટોકટી અને સંરક્ષણની હાકલ
૧૯૯૦ માં આ તળાવને 'રામસર સાઈટ' (આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વની વેટલેન્ડ) જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. તેમ છતાં, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અહીં પક્ષીઓના રહસ્યમય મોત અને ગંદકીના કારણે ચિંતા વધી છે. ગેરકાયદે ખનન અને અસ્થાયી નદીઓના માર્ગમાં અવરોધો આવવાને કારણે તળાવ સુકાઈ રહ્યું છે. જો સમયસર આ કુદરતી વારસાને બચાવવા માટે નક્કર કદમ નહીં ઉઠાવવામાં આવે, તો ભવિષ્યની પેઢી આ પક્ષીઓના કલરવ અને સફેદ ચાદર જેવા સૌંદર્યથી વંચિત રહી જશે.