નવી દિલ્હી : ભારતના સામાજિક અને રાજકીય માળખામાં છેલ્લા એક દાયકાથી જે પરિવર્તન આવ્યું છે, તેની પાછળનું સૌથી મોટું ચાલકબળ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) છે. આ વર્ષે સંઘ તેની સ્થાપનાના ૧૦૦ વર્ષની ભવ્ય ઉજવણી કરી રહ્યું છે ત્યારે, કઈ રીતે એક નાનકડું સંગઠન આજે ૧.૪ અબજ લોકોના ભાવિને આકાર આપી રહ્યું છે, તેની સફર રોમાંચક છે.
૧. સ્થાપના: એક ડૉક્ટરનું 'હિન્દુ સંગઠન'નું વિઝન (૧૯૨૫)
વાર્તા શરૂ થાય છે ૧૯૨૫માં નાગપુરથી, જ્યાં ડૉ. કેશવ બલિરામ હેડગેવારે મુસ્લિમ શાસકોના પ્રભાવ અને વસાહતી માનસિકતા વચ્ચે હિન્દુઓને સંગઠિત કરવાનો વિચાર કર્યો. તેમણે એક એવી શક્તિની કલ્પના કરી જે શારીરિક કસરત અને શિસ્ત દ્વારા હિન્દુ સમાજને પુનઃજીવિત કરે. આજના આધુનિક ભારતમાં દેખાતી સંઘની શિસ્તબદ્ધ શાખાઓનું મૂળ અહીં છુપાયેલું છે.
૨. ગાંધીજીની હત્યા અને પ્રતિબંધનો દૌર (૧૯૪૮)
સંઘના ઇતિહાસમાં સૌથી કઠિન સમય ૧૯૪૮માં આવ્યો જ્યારે મહાત્મા ગાંધીની હત્યાના આરોપમાં નથુરામ ગોડસેનું નામ ઉછળતા સંઘ પર પ્રતિબંધ મુકાયો. જોકે, સંઘે હંમેશા પોતાને ગોડસેથી અલગ ગણાવ્યા છે. આ તે ક્ષણ હતી જ્યારે સંઘે પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે ભારે કાયદાકીય અને સામાજિક સંઘર્ષ કરવો પડ્યો હતો.
૩. ઇમરજન્સી: રાજકીય કલંકમાંથી મુક્તિ (૧૯૭૫)
ઇન્દિરા ગાંધી દ્વારા લાદવામાં આવેલી કટોકટી સંઘ માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ. લોકશાહી બચાવવાની લડાઈમાં સંઘના હજારો કાર્યકરો જેલમાં ગયા, જેનાથી લોકોમાં તેમના પ્રત્યેની સહાનુભૂતિ વધી. ૧૯૭૭માં જ્યારે જનતા પાર્ટીની સરકાર બની, ત્યારે સંઘની રાજકીય પાંખના નેતાઓ પ્રથમ વખત કેન્દ્રીય કેબિનેટમાં સામેલ થયા.
૪. રામ મંદિર આંદોલન અને વિચારધારાનો વિજય (૧૯૯૨)
૧૯૮૦ના દાયકામાં અયોધ્યામાં રામ મંદિરના મુદ્દે સંઘ અને ભાજપે દેશવ્યાપી લોકજુવાળ ઊભો કર્યો. લાલકૃષ્ણ અડવાણીની રથયાત્રા અને ૧૯૯૨માં બાબરી મસ્જિદના વિવાદિત માળખાને તોડી પાડવાની ઘટનાએ ભારતીય રાજકારણની દિશા હંમેશા માટે બદલી નાખી. અહીંથી 'હિન્દુત્વ' એ દેશની મુખ્ય રાજકીય ઓળખ બની ગયું.
૫. મોદી યુગ: શક્તિનું સર્વોચ્ચ શિખર (૨૦૧૪ થી અત્યાર સુધી)
૨૦૧૪માં નરેન્દ્ર મોદીના વડા પ્રધાન બનવાથી સંઘની એક સદીની મહેનત સફળ થતી જણાઈ. મોદી શાસન દરમિયાન કલમ ૩૭૦ નાબૂદ કરવી અને અયોધ્યામાં ભવ્ય રામ મંદિરનું નિર્માણ જેવા સંઘના દાયકાઓ જૂના એજન્ડા પૂર્ણ થયા છે. આજે સંઘ માત્ર મેદાન પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ શિક્ષણ, સંસ્કૃતિ અને વહીવટમાં પણ તેનો મજબૂત પ્રભાવ વર્તાય છે.