નવી દિલ્હી : ૨૭ ડિસેમ્બર એટલે વિશ્વવિખ્યાત શાયર મિર્ઝા અસદુલ્લાહ ખાન 'ગાલિબ'ની જન્મજયંતિ. ગાલિબ માટે દિલ્હી માત્ર રહેવાનું સ્થળ નહોતું, પણ એક જીવંત પાત્ર હતું. તેમનું જીવન દર્શન, તેમની શાયરી અને તેમનો અંદાજ દિલ્હીની ગંગા-જમુની સંસ્કૃતિમાં ઘડાયો હતો. પરંતુ ૧૮૫૭ના બળવાએ જે રીતે દિલ્હીને લોહીલુહાણ કર્યું અને તેની સંસ્કૃતિને છિન્નભિન્ન કરી, તે પીડા ગાલિબની કલમમાંથી લોહી બનીને ટપકી છે.

જ્યારે દિલ્હી સપનું બનીને રહી ગયું

ગાલિબના મતે વાસ્તવિક દિલ્હી તે હતું જ્યાં વિદ્વાનોની સભા ભરાતી, લાલ કિલ્લાના દરબારમાં કાવ્ય ગોષ્ઠિઓ થતી અને ચાંદની ચોકની ગલીઓમાં ઉર્દૂ-ફારસીનું તેજ હતું. ૧૮૫૭ પછી જ્યારે બ્રિટિશરોએ કિલ્લાઓ પર કબજો કર્યો અને હવેલીઓ ખંડેર બની, ત્યારે ગાલિબે લખ્યું હતું કે, "દિલ્હી, જે એક સમયે શહેર હતું, હવે તે પણ રહ્યું નથી." તેમના માટે ખાલી ઇમારતો શહેર નથી બનાવતી, પણ ત્યાં રહેતા પ્રિયજનો અને જીવંત સંસ્કૃતિ શહેર બનાવે છે.

શાયરીમાં દિલ્હી પ્રત્યેનો કટાક્ષ અને પ્રેમ

ગાલિબ ઘણીવાર કહેતા કે દુનિયામાં ઘણા સારા કવિઓ હશે, પણ દિલ્હીની જે શુદ્ધ શૈલી અને ઉચ્ચારણ છે તે માત્ર 'ગાલિબ' પાસે જ છે. તેમનો એક શેર ઘણું કહી જાય છે: "દિલ્હીની દરેક શેરીમાં પ્રેમની વાર્તા છે, અહીંની રેતીમાં પણ જુસ્સાનો રંગ જોવા મળે છે." તેમના પત્રોમાં પણ દિલ્હીના વિનાશનો ઉલ્લેખ વારંવાર જોવા મળે છે, જ્યાં તેઓ પૂછે છે કે, "જો દિલ્હી જ ન રહી, તો મારે જીવીને શું કરવું?"

દારૂની મજા અને વિખેરાયેલી મહેફિલો

ગાલિબના વ્યક્તિત્વમાં દારૂ અને મહેફિલોનું ખાસ સ્થાન હતું. પરંતુ પાછળના જીવનમાં તેઓ અફસોસ સાથે લખે છે કે હાથમાં જામ તો છે, પણ એ જૂનું વાતાવરણ, એ મિત્રો અને એ મહેફિલો હવે નથી રહી. ૧૮૫૭ના વિનાશ બાદ તેઓ કહે છે કે હવે દિલ્હીમાં ન તો હસવા માટે મહેફિલો રહી છે, ન તો રડવા માટે કોઈ ખભા બચ્યા છે. લોકો વિખેરાઈ ગયા છે અને શહેર અચાનક શાંત થઈ ગયું છે.

ગાલિબની શાયરી આજે પણ દિલ્હીની ગલીઓમાં ગુંજે છે. તેમની નજરમાં દિલ્હી એક એવું સપનું હતું જે તૂટી ગયા પછી પણ તેમને આખી જિંદગી સતાવતું રહ્યું. આજે પણ જ્યારે જૂની દિલ્હીની ગલીઓમાંથી પસાર થઈએ, ત્યારે ગાલિબની એ 'દેહલવી' ઓળખ અને તેમની પીડા અચૂક અનુભવાય છે.