લેહ, તા.29 : ભારતના અવકાશ ક્ષેત્રે આજે એક નવો અધ્યાય લખાઈ રહ્યો છે. અવારનવાર જ્યારે કોઈ સ્પેસ મિશન લોન્ચ થાય છે, ત્યારે તેની સરખામણી હોલીવુડ કે બોલીવુડની ફિલ્મોના બજેટ સાથે કરવામાં આવે છે કે 'આ મિશન તો ફિલ્મ કરતા પણ સસ્તું છે'. પરંતુ, નાસાના પૂર્વ હાર્ડવેર એન્જિનિયર અને 'પ્રોટોપ્લેનેટ'ના ડિરેક્ટર સિદ્ધાર્થ પાંડે આ માનસિકતાને બદલવા માંગે છે. તેમનું કહેવું છે કે, અંતરિક્ષ સંશોધન એ માત્ર બજેટની રમત નથી, પરંતુ માનવજાતના અસ્તિત્વ અને ભવિષ્ય માટેનો એક ગંભીર દસ્તાવેજ છે.
લદ્દાખમાં 'મંગળ' જેવો અહેસાસ
તાજેતરમાં જ પ્રોટોપ્લેનેટ અને ઇસરો (ISRO) ના હ્યુમન સ્પેસ ફ્લાઇટ સેન્ટર દ્વારા લદ્દાખની ત્સો કાર ખીણમાં HOPE (હિમાલયન આઉટપોસ્ટ ફોર પ્લેનેટરી એક્સપ્લોરેશન) મિશન પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું. લદ્દાખની આ ખીણની પસંદગી એટલા માટે કરવામાં આવી કારણ કે ત્યાંનું વાતાવરણ, ઓછો ઓક્સિજન, અને ભૌગોલિક સ્થિતિ અદ્દલ બે અબજ વર્ષ પહેલાંના મંગળ ગ્રહ જેવી છે. અહીં વૈજ્ઞાનિકોએ એ સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો કે જ્યારે ભારતીય અવકાશયાત્રીઓ ભવિષ્યમાં ચંદ્ર કે મંગળ પર જશે, ત્યારે તેમના શરીર અને મન પર કેવી અસર થશે.
ભારતીય આહાર અને આંતરડાનું વિજ્ઞાન
આ મિશનની સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે અહીં ભારતીય મૂળના લોકોના શારીરિક લક્ષણો પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. સિદ્ધાર્થ પાંડે જણાવે છે કે, અત્યાર સુધીના મોટાભાગના સંશોધનો પશ્ચિમી દેશોના લોકો અને તેમના આહાર પર આધારિત છે. પરંતુ ભારતીયોનો આહાર અને તેમની શારીરિક રચના અલગ છે. અવકાશમાં ભારતીય આંતરડા (Gut health) કેવી રીતે પ્રતિક્રિયા આપે છે અને હૈદરાબાદમાં તૈયાર કરાયેલ 'ફ્રીઝ-ડ્રાય' ખોરાક અવકાશયાત્રીઓ માટે કેટલો અસરકારક રહે છે, તે અંગે આ મિશનમાં મહત્વનો ડેટા એકત્રિત કરાયો છે.
ગ્રીડ વગરની જિંદગી અને આકરા પડકારો
HOPE મિશન દરમિયાન ક્રૂ મેમ્બર્સ 240 કલાક સુધી જીઓડેસિક ગુંબજ (Domes) માં રહ્યા હતા. તેઓ સંપૂર્ણપણે ગ્રીડની બહાર હતા, એટલે કે વીજળી માટે સૌર ઉર્જા અને મર્યાદિત પાણીના જથ્થા પર નિર્ભર હતા. આ મિશનમાં IIT-બોમ્બે અને IIT-હૈદરાબાદ જેવી સંસ્થાઓ પણ જોડાઈ હતી. આગામી વર્ષે 'એનાલોગ 2' મિશનની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે, જેમાં સભ્યોની સંખ્યા વધારીને 4 થી 6 કરવામાં આવશે.
ભારતના અન્ય 'સ્પેસ' લોકેશન્સ
માત્ર લદ્દાખ જ નહીં, પણ ભારતમાં મહારાષ્ટ્રનો લોનાર ખાડો, કચ્છનું રણ, અને આંદામાનનો બેરેન આઇલેન્ડ જેવા 12 થી 13 એવા સ્થળો છે જે અવકાશ સંશોધન માટે આદર્શ માનવામાં આવે છે. સિદ્ધાર્થ પાંડે માને છે કે જો આપણે સામાન્ય ભારતીય માટે અંતરિક્ષ વિજ્ઞાનને સમજવું સરળ બનાવવું હોય, તો આપણે ફિલ્મોના બજેટની સરખામણી છોડીને વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે.