હેં...શુધ્ધ પાણી નહિ મળવાથી દર વર્ષે ૪ લાખનાં મોત
કાગળો ઉપર મિશનઃ હકીકતમાં ‘‘ઝેર'' ઓકી રહ્યો છે નળ : અશુધ્ધ પાણીને કારણે વર્ષે ૪ લાખ લોકોના મોત ડાયેરિયાથી થયા છેઃ ૧ કરોડ લોકો દિવ્યાંગ છે અન્ય બિમારીમાં ઝડપાય છેઃ ઇન્દોરની ઘટના નો માત્ર ઝાંકી છેઃ સંકટ વધી રહ્યું છે
નવી દિલ્હી,તા.૦૬: દેશમાં સ્વચ્છ પીવાના પાણીની સગવડ નહિ મળવાને કારણે દર વર્ષે ચાર લાખ લોકો મૃત્યુ પામે છે, અને લગભગ એક કરોડ લોકો અપંગ બની રહ્યા છે અથવા અન્ય ચેપી રોગોથી પીડાઈ રહ્યા છે. આમ છતાં, રાજ્ય સરકારો કોઈ પણ પ્રકારની જાગૃતતા દાખવતી નથી.
દેશના સૌથી સ્વચ્છ શહેરનો ખિતાબ સતત જીતનારા ઇન્દોરમાં દૂષિત પીવાના પાણીથી થતા મૃત્યુએ ચિતા પેદા કરી છે. જોકે, વાસ્તવિકતા એ છે કે પીવાના પાણીનો પુરવઠો હજુ સુધી રાજ્ય સરકારો માટે પ્રાથમિકતા બન્યો નથી.
ભારતનું સૌથી સ્વચ્છ શહેર ઇન્દોર હાલમાં પાણીના પ્રદૂષણના ગંભીર સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે. શહેરમાં દૂષિત નળનું પાણી અને ગટરનું પાણી પીવાથી સેંકડો લોકો બીમાર પડ્યા છે અને મૃત્યુ પામ્યા છે. આ ફક્ત ઇન્દોરમાં આરોગ્ય સંકટ નથી, પરંતુ સમગ્ર વ્યવસ્થાપન અને નાગરિક સુરક્ષા પ્રણાલીની તાકાત પર પ્રશ્નાર્થ ચિﾎ છે.
સ્વચ્છ પીવાના પાણી પુરવઠા અને ગટર લાઇન માટે મંજૂર કરાયેલા રૂ.૧.૯૩ લાખ કરોડના પ્રોજેક્ટ્સમાંથી ફક્ત રૂ.૪૪,૦૦૦ કરોડ જ પૂર્ણ થયા છે, જ્યારે AMRUT (અટલ મિશન ફોર રિજુવેનેશન એન્ડ અર્બન ટ્રાન્સફોર્મેશન) નો સમયગાળો આ વર્ષે માર્ચમાં સમાપ્ત થાય છે.
ઇન્દોર માત્ર એક ઝલક છે. સત્ય એ છે કે ગટર અને પીવાના પાણીની લાઇનોનું નબળું આયોજન અને ડિઝાઇન, પાણી સંગ્રહનું અપૂરતું સંચાલન, અને શુદ્ધિકરણ માટે વ્યવસ્થા અને દેખરેખનો અભાવ એવી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ કરે છે કે એવું કોઈ શહેર નથી જ્યાં કેટલીક વસ્તીને દૂષિત પાણી ન મળે. સરકાર, વહીવટીતંત્ર અને જનપ્રતિનિધિઓ ફક્ત મૃત્યુ વિશે જ જાગૃત થાય છે. ઇન્દોરમાં આવું જ બન્યું છે
ઇન્દોરના વિરોધાભાસ પર નજર નાખોઃ ઇન્દોર શહેરની નજીકના ગામ રાલામંડલમાં, ગ્રામીણ જળ જીવન મિશન હેઠળના બધા કામ પૂર્ણ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. ઇન્ટરનેટ પરના ડેટા દર્શાવે છે કે આ ગામમાં પીવાના પાણીની શુદ્ધતાનું છેલ્લું પરીક્ષણ ૧૭ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૫ ના રોજ હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું, અને બધું વ્યવસ્થિત હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું. જો કે, શહેરમાં મૃત્યુ પહેલાં મંત્રી સ્તરે દર્શાવવામાં આવેલી ઉપેક્ષા અને અસંવેદનશીલતા કંઈક બીજું જ દર્શાવે છે.
શક્ય છે કે કાગળના ઘોડાઓ જંગલી દોડી રહ્યા હોય. આ મિશનમાં વસ્તી આધારિત ભંડોળ પેટર્ન છે, જેમાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો બંને ભાગ લઈ રહી છે. ઘણા રાજ્યોમાં ભંડોળની મર્યાદા એક પરિબળ હોઈ શકે છે, પરંતુ સત્ય એ છે કે રેવાડી સંસ્કૃતિમાં કોઈ રાજ્ય પાછળ નથી.
સરકારે શુદ્ધ પાણી માટે શું કર્યું છે?
સુરક્ષિત પાણીની સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે, કેન્દ્ર સરકારે પહેલી વાર બે મિશન શરૂ કર્યાઃ શહેરી વિસ્તારોમાં સુરક્ષિત પીવાનું પાણી અને ગટર વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવા માટે અમૃત મિશન અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં દરેક ઘરને સુરક્ષિત નળનું પાણી પૂરું પાડવા માટે જલ જીવન મિશન. જોકે, રાજ્ય સરકારો આ મૂળભૂત જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા માટે કાર્યવાહીમાં ઉણપ અનુભવી રહી છે.
તાજેતરમાં એક સંસદીય સમિતિએ રાજ્યોના સુસ્ત અભિગમ અને સુરક્ષિત પીવાનું પાણી પૂરું પાડવા સંબંધિત પ્રોજેક્ટ્સના કેન્દ્ર સરકારના નબળા દેખરેખ પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો. તેના અહેવાલમાં, સમિતિએ કેન્દ્ર સરકારને તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપ કરવા વિનંતી કરી હતી.
૧૩૨ પ્રોજેક્ટ્સમાંથી માત્ર ચાર પ્રોજેક્ટ્સ અમલમાં મુકાયા છે
જ્યારે અમૃત મિશન ૧.૦ એ ૩૨ જૂના પાણી શુદ્ધિકરણ પ્લાન્ટ્સને અપગ્રેડ કરવાના પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપી હતી, ત્યારે અમૃત મિશન ૨.૦ એ ૧૩૨ નવા પાણી શુદ્ધિકરણ પ્લાન્ટ્સ સ્થાપિત કરવાના પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપી હતી. જોકે, રાજ્યોના સુસ્ત પ્રતિભાવને કારણે અત્યાર સુધીમાં આમાંથી માત્ર ચાર પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ થયા છે.
આમાંથી, મધ્યપ્રદેશમાં ૪૩ પાણી શુદ્ધિકરણ પ્લાન્ટ્સ સ્થાપિત કરવા માટે સૌથી વધુ દરખાસ્તો મંજૂર કરવામાં આવી છે, પરંતુ હજુ સુધી એક પણ પૂર્ણ થયો નથી.
આ મિશન હેઠળ, શહેરી સંસ્થાઓ અને ગ્રામ પંચાયતોને દરેક ઘરને સ્વચ્છ પાણી પૂરું પાડવા માટે એક પદ્ધતિ વિકસાવવાનું પણ કહેવામાં આવ્યું હતું જેથી ભવિષ્યની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે આ પ્રોજેક્ટ્સ કાર્યક્ષમ રીતે ચલાવી શકાય અને તેનો વિસ્તાર કરી શકાય.
આમાં પાણી પર કર લાદવા અને વસૂલવા અને ૨૪ કલાક પાણીની ઉપલબ્ધતા સુનિﾍતિ કરવા જેવા પગલાંનો સમાવેશ થતો હતો, પરંતુ કેટલીક શહેરી સંસ્થાઓને બાદ કરતાં, આ પગલાં પર કોઈ પગલાં લેવામાં આવ્યા નથી.
શું પાણી પાણીની કટોકટીની આરે છે?
વૈશ્વિક ધોરણો અનુસાર, જો માથાદીઠ વાર્ષિક પાણીની ઉપલબ્ધતા ૧,૭૦૦ ઘન મીટરથી ઓછી હોય, તો તેને પાણીની કટોકટી ગણવામાં આવે છે. હાલમાં, દેશમાં માથાદીઠ વાર્ષિક પાણીની ઉપલબ્ધતા ૧,૩૪૧ ઘન મીટર સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે ૨૦૨૧ માં ૧,૪૮૭ ઘન મીટર હતી. આનો અર્થ એ છે કે દેશમાં પાણીની કટોકટી વધી રહી છે.
એક અહેવાલ મુજબ, વિશ્વના ૨૦ સૌથી વધુ પાણીની તંગી ધરાવતા શહેરોમાંથી પાંચ ભારતમાં છે. તેમાં દિલ્હી, ચેન્નાઈ, કોલકાતા, મુંબઈ, બેંગલુરુ અને હૈદરાબાદનો સમાવેશ થાય છે. દરેક ઘરને પાણી પૂરું પાડવા માટે મંત્રાલયની પહેલને આ કટોકટીને દૂર કરવાનો પ્રયાસ માનવામાં આવે છે.
હાલમાં, દેશમાં પીવાના પાણીના અયોગ્ય વ્યવસ્થાપનને કારણે મોટા પ્રમાણમાં પાણીનો બગાડ થઈ રહ્યો છે. ભારત વિશ્વની આશરે ૧૭ ટકા વસ્તીનું ઘર હોવા છતાં, તાજા પાણીની ઉપલબ્ધતા, એટલે કે તેના સ્ત્રોતો, માત્ર ચાર ટકા હોવા છતાં, આ પરિસ્થિતિ સર્જાઈ રહી છે.
અમૃત મિશન ૧.૦: એક સંપૂર્ણ હિસાબ
સમયગાળોઃ૨૦૧૫-૧૬ થી ૨૦૨૦-૨૧, કુલ મંજૂર પ્રોજેક્ટ્સઃ ૬,૦૦૮, કુલ ખર્ચઃ રૂ.૮૩,૪૬૩ કરોડ, રૂ.૭૯,૦૦૦ કરોડના કામો પૂર્ણ થયા છે. આશરે રૂ.૪,૦૦૦ કરોડના કામો હજુ બાકી છે. કેન્દ્રએ અત્યાર સુધીમાં રાજ્યોને રૂ.૩૪,૯૦૦ કરોડની નાણાકીય સહાય પૂરી પાડી છે.
આ પ્રોજેક્ટ્સમાં રૂ.૪૩,૦૦૦ કરોડના ૧,૪૦૩ પાણી પુરવઠા પ્રોજેક્ટ્સ અને રૂ.૩૪,૦૦૦ કરોડના ૮૯૦ ગટર અને સેપ્ટેજ પ્રોજેક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
અમૃત મિશન ભંડોળ પેટર્ન
૧૦ લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતા શહેરો માટે, કેન્દ્ર સરકાર કુલ પ્રોજેક્ટ ખર્ચનો એક તૃતીયાંશ ભાગ પૂરો પાડે છે, જ્યારે ૧૦૦,૦૦૦ થી ૧૦ લાખની વસ્તી ધરાવતા શહેરોને ૫૦ ટકા કેન્દ્રીય સહાય મળે છે.
જલ જીવન મિશન ભંડોળ પેટર્ન
હિમાલય અને ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો માટે, કેન્દ્ર સરકાર પ્રોજેક્ટ ખર્ચનો ૯૦ ટકા ભાગ પૂરો પાડે છે, જ્યારે રાજ્યો ૧૦ ટકા ભાગ પૂરો પાડે છે. બાકીના રાજ્યોમાં, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો પ્રોજેક્ટ ખર્ચનો અડધો ભાગ વહેંચે છે.
સ્થાનિક સંસ્થાઓમાં મોટા સુધારાની જરૂર છે
મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો ગંભીર નાણાકીય અને શાસન સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યા છે. તેઓ રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકારના અનુદાન પર ભારે નિર્ભર છે. મર્યાદિત આવક, સ્ટાફની અછત અને વિલંબિત ચૂંટણીઓને કારણે, તેઓ મૂળભૂત સેવાઓ પૂરી પાડવા માટે સંઘર્ષ કરે છે. સ્થાનિક સરકારોને મજબૂત કરવા અને સેવા વિતરણ સુધારવા માટે મોટા પાયે ફેરફારની જરૂર છે.
મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો શહેરોની કરોડરજ્જુ છે
દેશની મોટી શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ (ULB) તેમના ૨૫ ટકા નાણાકીય સંસાધનો માટે રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકારો પર આધાર રાખે છે. મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો ભારતમાં શહેરી શાસનની કરોડરજ્જુ છે, જેમને પાણી પુરવઠો, કચરો વ્યવસ્થાપન અને માળખાગત વિકાસ જેવી આવશ્યક સેવાઓનું સંચાલન કરવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું છે. તેમની નાણાકીય પરિસ્થિતિ અનિﾍતિ છે.(૪૦.૨૬)
(10:26 AM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
