પ્રભાસ પાટણ, : ગુજરાતના પશ્ચિમ કિનારે આવેલી પ્રભાસ પાટણની ભૂમિ માત્ર ભૌગોલિક સ્થાન નથી, પરંતુ ભારતીય આસ્થાનું એક જીવંત કેન્દ્ર છે. આ એ પવિત્ર તીર્થ છે જ્યાં 'હરિ' (ભગવાન વિષ્ણુ/શ્રીકૃષ્ણ) અને 'હર' (ભગવાન શિવ) ની શક્તિઓનો સંગમ થાય છે. સરસ્વતી, કપિલ અને હિરણ્ય નદીઓના ત્રિવેણી સંગમ સાથે જોડાયેલી આ ભૂમિનો કણ-કણ પુરાણો અને ઇતિહાસની ગૌરવશાળી ગાથાઓથી ગુંજે છે.
સોમનાથ: શ્રદ્ધા અને પુનરુત્થાનનું પ્રતીક
પ્રભાસ પાટણના હૃદય સમાન સોમનાથ મહાદેવનું મંદિર બાર જ્યોતિર્લિંગોમાં પ્રથમ છે. ભગવાન ચંદ્ર (સોમ) એ પોતે અહીં જ્યોતિર્લિંગની સ્થાપના કરી હોવાથી તેને સોમનાથ કહેવાય છે. ઇતિહાસમાં અનેક આક્રમણો સહન કર્યા પછી પણ, સોમનાથનું શિખર આજે ગર્વથી આકાશને આંબે છે. લોખંડી પુરુષ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના દ્રઢ સંકલ્પથી નિર્મિત આ ભવ્ય મંદિર ભારતના અદમ્ય આત્મસન્માન અને હિન્દુ સંસ્કૃતિના વિજયનું પ્રતીક છે.
ભાલકા અને દેહોત્સર્ગ: માધવની અંતિમ લીલા
સોમનાથથી થોડે દૂર ભાલકા તીર્થ આવેલું છે, જ્યાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પીપળાના વૃક્ષ નીચે યોગનિદ્રામાં હતા ત્યારે જરા નામના શિકારીનું તીર તેમને વાગ્યું હતું. આ ઘટના દ્વાપર યુગના અંત અને કલિયુગની શરૂઆતની સાક્ષી છે. ત્યાંથી આગળ ત્રિવેણી સંગમ પર સ્થિત 'દેહોત્સર્ગ તીર્થ' છે, જ્યાં ભગવાને પોતાનો નશ્વર દેહ ત્યાગીને ગોલોકધામની યાત્રા કરી હતી. અહીં આવેલું ગીતા મંદિર ભક્તોને મુક્તિ અને ભક્તિનો માર્ગ બતાવે છે.
પ્રાચી તીર્થ: પિતૃઓની મુક્તિનું દ્વાર
શાસ્ત્રોમાં કહેવાયું છે કે "પ્રાચીની એક મુલાકાત કાશીની સો મુલાકાત સમાન છે." સરસ્વતી નદીના કિનારે આવેલું પ્રાચી તીર્થ પિતૃ તર્પણ માટે સર્વોત્તમ મનાય છે. કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધ પછી પાંડવોએ પણ અહીં પોતાના પિતૃઓની મુક્તિ માટે તર્પણ વિધિ કરી હતી. અહીં શ્રીકૃષ્ણ 'માધવરાય' સ્વરૂપે બિરાજે છે. હજારો શ્રદ્ધાળુઓ અહીં પિતૃઓના આશીર્વાદ મેળવવા અને પૂર્વજોના મોક્ષ માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક આવે છે.
આમ, પ્રભાસ પાટણ એ ભક્તિ, જ્ઞાન અને મોક્ષનો ત્રિવેણી સંગમ છે. સોમનાથનો લહેરાતો ધ્વજ અને ભાલકાની શાંતિ આજે પણ દરેક સનાતની હૃદયમાં પોતાની સંસ્કૃતિ પ્રત્યે ગૌરવ જગાવે છે.