નવી દિલ્હી : ભારતીય સાહિત્ય અને ટેલિવિઝન ઇતિહાસના એક અણમોલ રત્ન ડૉ. રાહી માસૂમ રઝા (૧૯૨૭-૧૯૯૨) ની જન્મશતાબ્દી વર્ષ ૨૦૨૭માં આવી રહી છે, પરંતુ તેમના સાહિત્યિક પ્રદાનની ચર્ચાઓ અત્યારથી જ વેગ પકડવા લાગી છે. ગાઝીપુરના ગંગૌલી ગામના વતની એવા રાહી સાહેબે ઉર્દૂ અને હિન્દી સાહિત્ય વચ્ચે જે સેતુ બાંધ્યો છે, તે આજે પણ અજોડ છે. ખાસ કરીને 'આધા ગાંવ' જેવી નવલકથા અને 'મહાભારત' જેવી સીરિયલના સંવાદોએ તેમને અમર બનાવી દીધા છે.
અલીગઢથી બોમ્બે સુધીનો કપરો રસ્તો
રાહી માસૂમ રઝાએ અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીમાંથી પીએચડી પૂર્ણ કર્યું અને ત્યાં લેક્ચરર તરીકે જોડાયા હતા. જોકે, ૧૯૬૬માં યુનિવર્સિટીના આંતરિક રાજકારણને કારણે તેમને નોકરીમાંથી બરતરફ કરવામાં આવ્યા. આ ઘટનાએ તેમને એટલો આઘાત આપ્યો કે તેઓએ ઉર્દૂ લિપિનો ત્યાગ કરી બોમ્બેની વાટ પકડી. બોમ્બેમાં તેમણે 'આલાપ' જેવી ફિલ્મોના ગીતો અને લગભગ ૩૦૦ જેટલી ફિલ્મોના પટકથા-સંવાદો લખ્યા. દૂરદર્શન પર જ્યારે 'મહાભારત' આવતી ત્યારે રસ્તાઓ સૂમસામ થઈ જતા, અને તે સંવાદોના સર્જક રાહી સાહેબ જ હતા.
'આધા ગાંવ': એક ગામ, હજારો વેદના
૧૯૬૬માં જ્યારે 'આધા ગાંવ' નાગરી લિપિમાં પ્રકાશિત થઈ, ત્યારે સાહિત્ય જગતમાં હલચલ મચી ગઈ હતી. આ નવલકથા ગાઝીપુરના ગંગૌલી ગામના શિયા સૈયદોની વાર્તા છે. ૧૯૩૫ થી ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળાને વણી લેતી આ કથામાં બીજા વિશ્વયુદ્ધ, ભારત-પાકિસ્તાનના ભાગલા અને જમીનદારી પ્રથાની નાબૂદી પછી બદલાતા સામાજિક સમીકરણોનું જીવંત ચિત્રણ છે. રાહી સાહેબે પાત્રોના મુખે ભોજપુરી મિશ્રિત જે ભાષા પ્રયોજી છે, તે હકીકતમાં ભારતીય ગ્રામીણ સંસ્કૃતિનો અરીસો છે.
લિપિનો વિવાદ અને વાસ્તવિકતા
ઘણા લોકો માને છે કે 'આધા ગાંવ' હિન્દીમાં લખાઈ હતી, પરંતુ વાસ્તવમાં તે રાહી સાહેબે ઉર્દૂમાં જ લખી હતી. તેમના મિત્ર પ્રોફેસર કુંવરપાલ સિંહે તેને નાગરી લિપિમાં રૂપાંતરિત કરી હતી. રાહી સાહેબ કહેતા કે તેમના મૂળ ભોજપુરી અને ઉર્દૂની મિશ્ર પરંપરામાં છે. ૨૦૦૩માં આ નવલકથા ઉર્દૂમાં પણ પ્રકાશિત થઈ, જોકે તેમાં મૂળ લખાણ સાથે ઘણી છેડછાડ કરવામાં આવી હોવાનો વિવાદ પણ રહ્યો છે.
એક આઝાદ મિજાજના માણસ
રાહી સાહેબ તેમના મિજાજ માટે જાણીતા હતા. શેરવાનીના ખુલ્લા બટન, હોઠ પર પાનનો રંગ અને પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ તેમની ઓળખ હતી. તેમના ભાઈ મુનિસ રઝા JNU ના સ્થાપક રેક્ટર હતા, છતાં રાહી સાહેબે પોતાની મહેનતથી બોમ્બેમાં પોતાની એક અલગ ઓળખ ઉભી કરી. આજે પણ ગંગૌલી ગામમાં તેમની યાદો જીવંત છે અને સાહિત્ય પ્રેમીઓ માટે 'આધા ગાંવ' એ ભાગલાના ઈતિહાસને સમજવા માટેનું અનિવાર્ય પુસ્તક છે.