નવી દિલ્હી | તા.13 : ભારત જ્યારે ૨૦૪૭ સુધીમાં વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવાની દિશામાં ડગ માંડી રહ્યું છે, ત્યારે એક મહત્વની કડી હજુ પણ નીતિવિષયક ચર્ચાઓમાંથી ખૂટી રહી છે: 'પ્રારંભિક બાળપણ સંભાળ અને વિકાસ' (ECCD). જાણીતા આરોગ્ય નીતિ નિષ્ણાત ડૉ. ચંદ્રકાંત લહરિયાના જણાવ્યા અનુસાર, દેશની આર્થિક મહત્વાકાંક્ષાઓ ત્યારે જ સફળ થશે જ્યારે આપણે ભારતના ભવિષ્ય એટલે કે બાળકોના પાયાના વર્ષોમાં રોકાણ કરીશું. જીવનના પ્રથમ ૧,૦૦૦ દિવસ (ગર્ભધારણથી બીજા જન્મદિવસ સુધી) અને ત્યારપછીના ૨,૦૦૦ દિવસ બાળકના મગજની રચના અને ભવિષ્યની ક્ષમતા નક્કી કરે છે.

શરૂઆતના વર્ષોમાં રોકાણ: કલ્યાણ નહીં, વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાત

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) અને યુનિસેફ પણ સ્વીકારે છે કે બાળકના જીવનના પ્રથમ ૩,૦૦૦ દિવસ એક એવી 'તકની બારી' છે, જે તેના શારીરિક સ્વાસ્થ્ય, જ્ઞાનાત્મક શક્તિ અને સામાજિક કૌશલ્યને આકાર આપે છે. જે બાળકોને આ સમયગાળામાં યોગ્ય પોષણ અને ભાવનાત્મક સુરક્ષા મળે છે, તેઓ મોટા થઈને ઉચ્ચ આવક મેળવવાની અને રાષ્ટ્રના ઉત્પાદક કાર્યબળનો ભાગ બનવાની વધુ સંભાવના ધરાવે છે. ફિનલેન્ડ અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશોએ આ મોડેલ દ્વારા જ વૈશ્વિક સ્પર્ધામાં પોતાની જગ્યા બનાવી છે.

માત્ર ગરીબો માટે જ નહીં, મધ્યમ વર્ગ માટે પણ પડકાર

ડૉ. લહરિયા નોંધે છે કે અત્યાર સુધીની સરકારી યોજનાઓ જેમ કે આંગણવાડી અને પોષણ ૨.૦ મુખ્યત્વે ગરીબ પરિવારો પર કેન્દ્રિત રહી છે. પરંતુ આજે સ્થૂળતા, વધુ પડતું સ્ક્રીન એક્સપોઝર અને ભાવનાત્મક મુશ્કેલીઓ જેવા પડકારો મધ્યમ અને ઉચ્ચ આવક ધરાવતા પરિવારોના બાળકોમાં પણ જોવા મળે છે. તેથી, બાળપણનો વિકાસ હવે 'સાર્વત્રિક' હોવો જોઈએ. ડિજિટલ યુગમાં વાલીઓ સોશિયલ મીડિયા પર નિર્ભર રહે છે, જે ઘણીવાર ખોટી માહિતી આપે છે; તેમને પણ સાચું માર્ગદર્શન આપવાની જરૂર છે.

ભવિષ્ય માટેનો 6-મુદ્દાનો એક્શન પ્લાન

ભારતે હવે માત્ર બાળકોને 'જીવંત રાખવા' ના મિશનથી આગળ વધીને તેમના 'સર્વાંગી વિકાસ' પર ધ્યાન આપવું પડશે. આ માટે છ મહત્વના ડગલાં સૂચવવામાં આવ્યા છે:

૧. લગ્ન અને ગર્ભધારણ પહેલાં યુગલોનું યોગ્ય કાઉન્સેલિંગ.

૨. વાલીઓને પ્રારંભિક ઉત્તેજના (વાંચવું, ગાવું, રમવું) અને ભાવનાત્મક જોડાણની તાલીમ.

૩. વિકાસલક્ષી વિલંબની વહેલી ઓળખ માટેની રાષ્ટ્રવ્યાપી સિસ્ટમ.

૪. ૨ થી ૫ વર્ષના બાળકો માટે ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અને સંભાળ.

૫. શાળાઓને માત્ર ભણતરના કેન્દ્રો નહીં, પણ આરોગ્ય અને પોષણના સંકલિત હબ બનાવવા.

૬. આખા વિષયને રાષ્ટ્રીય સામાજિક ચળવળમાં પરિવર્તિત કરવો.

ભારતના આરોગ્ય, શિક્ષણ અને મહિલા-બાળ વિકાસ મંત્રાલયોએ સાથે મળીને એક 'રાષ્ટ્રીય મિશન' તરીકે આ દિશામાં કામ કરવાની જરૂર છે. જો આપણે આજે પારણામાં રહેલા બાળકમાં રોકાણ કરીશું, તો જ ૨૦૪૭નું ભારત ખરા અર્થમાં સમૃદ્ધ અને વિકસિત હશે.