જયપુર : વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન પર્વતમાળાઓમાંની એક એવી અરવલ્લી અત્યારે રાજસ્થાનમાં ગેરકાયદેસર ખાણકામનું એપિસેન્ટર બની ગઈ છે. તાજેતરના ડેટા અનુસાર, રાજસ્થાનમાં ગેરકાયદે ખનન મામલે નોંધાયેલી કુલ FIR માંથી ૭૭% થી વધુ કેસો માત્ર અરવલ્લી પર્વતમાળા ધરાવતા જિલ્લાઓમાં નોંધાયા છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે કાયદેસરની ખાણ લીઝ ઓછી હોવા છતાં, આ પવિત્ર પહાડો પર ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓનું પ્રમાણ અપ્રમાણસર રીતે વધી રહ્યું છે.
વ્યાખ્યાનો વિવાદ અને સંરક્ષણ સામે સવાલ
અરવલ્લીને બચાવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટમાં લાંબી કાનૂની લડાઈ ચાલી રહી છે. હાલમાં જ પર્વતમાળાને વ્યાખ્યાયિત કરવા માટેના નવા પ્રસ્તાવમાં એવી જોગવાઈ છે કે, જે ભૂમિ સ્વરૂપ ૧૦૦ મીટરથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતું હોય તેને જ અરવલ્લી ગણવું. નિષ્ણાતો અને પર્યાવરણ પ્રેમીઓએ આ પ્રસ્તાવ સામે લાલ ઝંડી બતાવી છે. તેમનું કહેવું છે કે જો આ નવી વ્યાખ્યા લાગુ થશે, તો ૧૦૦ મીટરથી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતી નાની ટેકરીઓ સંરક્ષણના દાયરામાંથી બહાર નીકળી જશે અને ખાણ માફિયાઓ માટે 'ખુલ્લું મેદાન' બની જશે.
ડેટામાં છુપાયેલી કઠોર વાસ્તવિકતા
રાજસ્થાનના ૩૭ માંથી ૨૦ જિલ્લાઓ અરવલ્લીના કાર્યક્ષેત્રમાં આવે છે. વર્ષ ૨૦૨૦ થી ૨૦૨૩ વચ્ચે રાજ્યમાં ગેરકાયદે ખનનના ૨૮,૧૬૬ કેસ નોંધાયા હતા, જેમાંથી ૫૬% (૧૫,૭૭૨ કેસ) માત્ર આ જિલ્લાઓના છે. વિડંબના એ છે કે આ પ્રદેશ રાજ્યના કુલ ખનિજ ઉત્પાદનમાં માત્ર ૪૦.૬% ફાળો આપે છે, પરંતુ ગુનાખોરી અને અરાજકતામાં તેનો હિસ્સો સિંહફાળો ધરાવે છે. આ પર્વતમાળામાં રણથંભોર અને સરિસ્કા જેવા મહત્વના ટાઈગર રિઝર્વ પણ આવેલા છે, જેમના અસ્તિત્વ પર પણ ખતરો મંડરાઈ રહ્યો છે.
પર્યાવરણીય કવચ જોખમમાં
અરવલ્લી માત્ર પથ્થરોનો ઢગલો નથી, પરંતુ તે થારના રણને પૂર્વ રાજસ્થાન, હરિયાણા અને દિલ્હી તરફ આગળ વધતું અટકાવતું કુદરતી કવચ છે. તે ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ કરવામાં અને સ્થાનિક આબોહવાને સ્થિર રાખવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જો ગેરકાયદે ખનન અને કાયદાકીય છટકબારીઓ દ્વારા આ પહાડોને તોડવામાં આવશે, તો ઉત્તર ભારતની ઇકોસિસ્ટમ ખોરવાઈ શકે છે. હાલમાં સુપ્રીમ કોર્ટે નવા ખાણકામ લીઝ પર પ્રતિબંધ મૂકીને ચુકાદો અનામત રાખ્યો છે, જે અરવલ્લીના ભવિષ્ય માટે નિર્ણાયક સાબિત થશે.