નવી દિલ્હી:દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે સરકારી ભરતીમાં અનામત અને મેરિટ (ગુણવત્તા) ને લઈને એક અત્યંત મહત્વનો અને સ્પષ્ટ ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું છે કે 'બિનઅનામત' એ કોઈ ચોક્કસ જ્ઞાતિ કે વર્ગ માટેનો ક્વોટા નથી, પરંતુ તે એક ખુલ્લું પ્લેટફોર્મ છે. જો SC, ST કે OBC શ્રેણીનો કોઈ ઉમેદવાર જનરલ કેટેગરીના કટ-ઓફ કરતા વધુ માર્ક્સ મેળવે છે, તો તેની પસંદગી સામાન્ય શ્રેણીમાં જ થવી જોઈએ. આ નિર્ણયથી સરકારી નોકરીઓમાં મેરિટની ભૂમિકા વધુ મજબૂત બની છે.
 ન્યાયાધીશ એમ.એમ. સુંદરેશ અને સતીશ ચંદ્ર શર્માની બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે, જો અનામત વર્ગનો ઉમેદવાર કોઈ પણ વિશેષ છૂટછાટ લીધા વિના (જેમ કે ઉંમર કે ફીમાં રાહત) સામાન્ય શ્રેણીના ઉમેદવાર કરતા વધુ સ્કોર કરે છે, તો તેને સામાન્ય બેઠક પર જ નિમણૂક આપવી જોઈએ. કોર્ટે ઉમેર્યું કે આ વ્યવસ્થા બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૪ (સમાનતાનો અધિકાર) અને ૧૬ (જાહેર રોજગારમાં સમાન તક) ની મૂળભૂત ભાવનાને અનુરૂપ છે.
આ મામલો ૨૦૧૩માં એરપોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (AAI) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી જુનિયર આસિસ્ટન્ટની ભરતી સાથે જોડાયેલો છે. કેરળ હાઈકોર્ટે અગાઉ એવો આદેશ આપ્યો હતો કે મેરિટમાં આવતા અનામત વર્ગના ઉમેદવારોને સામાન્ય શ્રેણીની યાદીમાંથી હટાવી દેવા જોઈએ. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટના આ અભિગમને ગેરબંધારણીય જાહેર કરી રદ કર્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ગુણવત્તાના આધારે થતી પસંદગી પર વર્ગના પ્રતિબંધો લાદી શકાય નહીં.
ચુકાદા દરમિયાન કોર્ટે અનામત રોસ્ટર અંગે પણ મોટી સ્પષ્ટતા કરી હતી. કોર્ટે કહ્યું કે રોસ્ટરનો ઉપયોગ કઈ શ્રેણી માટે કેટલી બેઠકો અનામત રાખવી તે નક્કી કરવા માટે થાય છે, નહીં કે પસંદગીની પ્રક્રિયાને મર્યાદિત કરવા માટે. જો કોઈ અનામત શ્રેણીનો લાયક ઉમેદવાર પોતાની મહેનતથી સામાન્ય શ્રેણીમાં સ્થાન મેળવે છે, તો તેનાથી અનામત વર્ગની બેઠકો પર અન્ય જરૂરિયાતમંદ ઉમેદવારોને તક મળે છે, જે ન્યાયિક પ્રક્રિયા છે.
આ સાથે જ સુપ્રીમ કોર્ટે અન્ય એક કેસમાં રાજ્ય સરકારોના નીતિ વિષયક અધિકારોનું પણ સમર્થન કર્યું છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે કોઈપણ સરકારી પદ માટે લઘુત્તમ શૈક્ષણિક લાયકાત નક્કી કરવાનો અધિકાર રાજ્ય સરકારનો છે. બિહાર ફાર્માસિસ્ટ કેડર નિયમોને માન્ય રાખતા કોર્ટે કહ્યું કે ફાર્મસીમાં ડિપ્લોમા જેવી લાયકાત નક્કી કરવી એ સરકારનો અધિકાર છે અને તેમાં કોર્ટ હસ્તક્ષેપ કરશે નહીં.