શ્રીનગર, તા. ૧૯: કાશ્મીરની સુંદર પહાડીઓ પાછળ એક એવું દર્દ છુપાયેલું છે જે બહારથી દેખાતું નથી, પણ અંદરથી હજારો જિંદગીઓને ખોખલી કરી રહ્યું છે. શ્રીનગરની 'ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેન્ટલ હેલ્થ એન્ડ ન્યુરોસાયન્સ' (IMHANS) ના દરવાજે દરરોજ સેંકડો લોકો આશા સાથે આવે છે, પરંતુ કડવી વાસ્તવિકતા એ છે કે વર્ષોની સારવાર છતાં આ દર્દીઓને ક્યારેય ઔપચારિક રીતે 'અપંગ' માનવામાં આવતા નથી.
આંકડામાં છુપાયેલી ભયાનકતા
IMHANS ના ડેટા મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૪ માં આશરે બે લાખ દર્દીઓએ માનસિક સારવાર લીધી હતી. પ્રદેશમાં ચાલતી રાજકીય અનિશ્ચિતતા, વારંવાર થતી હિંસા અને આર્થિક તંગીને કારણે લોકોમાં ગંભીર ડિપ્રેશન અને એન્ઝાયટી (ચિંતા) નું પ્રમાણ ચિંતાજનક રીતે વધ્યું છે. ડોક્ટર્સના મતે, કાશ્મીરમાં ૧૧% થી વધુ પુખ્તો નિદાન કરી શકાય તેવી માનસિક બીમારીથી પીડાય છે, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા ઘણી વધારે છે.
કાગળ પર કાયદો, પણ જમીન પર શૂન્ય
ભારતનો 'વિકલાંગ વ્યક્તિઓના અધિકારો (RPwD) અધિનિયમ, ૨૦૧૬' સ્પષ્ટપણે માનસિક બીમારીને અપંગતાની શ્રેણીમાં મૂકે છે. જો કોઈ બીમારી વ્યક્તિની કાર્યક્ષમતાને અવરોધે, તો તે પેન્શન, નોકરીમાં અનામત અને શૈક્ષણિક સહાયનો હકદાર છે. જોકે, કાશ્મીરમાં મેડિકલ બોર્ડ માનસિક બીમારીને 'કામચલાઉ' ગણીને પ્રમાણપત્ર આપવાનું ટાળે છે, જેના કારણે લાખો દર્દીઓ સરકારી મદદથી વંચિત રહી જાય છે.
સંઘર્ષ અને લાંબા ગાળાનો આઘાત
'ડોક્ટર્સ વિધાઉટ બોર્ડર્સ' (MSF) ના અહેવાલ મુજબ, કાશ્મીરની ખીણમાં ૪૫% લોકો માનસિક તકલીફના લક્ષણો ધરાવે છે અને ૧૯% લોકો PTSD (પોસ્ટ-ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર) નો શિકાર છે. આ સમસ્યા કોઈ એક ઘટનાનું પરિણામ નથી, પરંતુ દાયકાઓથી ચાલી આવતી અસ્થિરતાનો સંચિત આઘાત છે.
પરિવારો પર આર્થિક અને સામાજિક બોજ
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિની માનસિક બીમારીને માન્યતા મળતી નથી, ત્યારે તેનો સંપૂર્ણ બોજ પરિવાર પર આવી પડે છે. મોંઘી દવાઓ, સતત દેખરેખ અને દર્દીની કમાણી બંધ થવાને કારણે પરિવારો દેવામાં ડૂબી રહ્યા છે. ખાસ કરીને મહિલાઓના કિસ્સામાં સામાજિક કલંકને કારણે બીમારી છુપાવવામાં આવે છે, જે સ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવે છે.
નિષ્ણાતનો મત: ભૂતપૂર્વ વિકલાંગ કમિશનર ઇકબાલ લોને ભાર પૂર્વક જણાવ્યું છે કે, જ્યાં સુધી 'અદ્રશ્ય અપંગતા' પ્રત્યે વહીવટીતંત્ર અને સમાજ પોતાનો દ્રષ્ટિકોણ નહીં બદલે, ત્યાં સુધી કાશ્મીરના આ હજારો નાગરિકોને તેમનો હક નહીં મળે.