અમદાવાદ: પાણી એ માત્ર જીવનની જરૂરિયાત નથી, પણ ભારતીય સંસ્કૃતિનો આત્મા છે. નદીઓના ખળખળ વહેતા નાદ, આકાશમાંથી વરસતી મેઘરાજાની મહેર અને ધાર્મિક વિધિઓમાં પવિત્ર જળનું મહત્વ—આ બધું જ આપણા સંગીતમાં વણાયેલું છે. સંગીતમાં પાણી ક્યારેક પોષણ આપે છે, ક્યારેક સર્જન કરે છે, તો ક્યારેક વિનાશક રૌદ્ર સ્વરૂપ પણ ધારણ કરે છે. ભારતીય સંગીત પરંપરાઓમાં પાણીએ માત્ર લય નથી આપી, પણ આપણે વિશ્વને કઈ નજરે જોઈએ છીએ તે દૃષ્ટિકોણ પણ પૂરો પાડ્યો છે.
લગભગ ૨,૦૦૦ વર્ષ પહેલાં સંગમ સાહિત્યમાં તમિલ કવિએ લખ્યું હતું કે, "પ્રેમમાં આપણા હૃદય લાલ માટી અને વરસાદની જેમ ભળી જાય છે." પાણીનો આવો કાવ્યાત્મક ઉપયોગ સૂચવે છે કે આપણી કલ્પનાશીલતામાં પાણી હંમેશા પવિત્ર રહ્યું છે. ભક્તિ પરંપરામાં કબીર જેવા સંતોએ પાણીને નમ્રતાના પ્રતીક તરીકે જોયું છે. કબીર કહે છે કે પાણી હંમેશા નીચેની તરફ વહે છે અને ત્યાં જ સ્થિર થાય છે, તેવી જ રીતે જ્ઞાન અને કૃપા પણ એ જ વ્યક્તિને મળે છે જે નમ્ર હોય. તો બીજી તરફ બસવન્નાએ પાણી દ્વારા ધાર્મિક બાહ્યાચારોને પડકારીને આંતરિક જાગૃતિ પર ભાર મૂક્યો છે.
લોકસંગીત અને રોજિંદા જીવનનો લય
ભારતના વિવિધ પ્રાંતોમાં પાણી સાથે જોડાયેલા લોકગીતો માનવ જીવનના સંઘર્ષ અને આનંદને વ્યક્ત કરે છે. બંગાળના હોડી ગીતો હોય કે મહારાષ્ટ્રના કોળી ગીતો, તે પાણી સાથેના જીવંત સંબંધની સાક્ષી પૂરે છે. રાજસ્થાનના રણમાં જ્યારે પાણીની અછત સર્જાય છે, ત્યારે 'પનિહારી' ગીતો જન્મે છે, જેમાં માત્ર તરસ જ નહીં પણ પ્રેમ અને ઝંખનાની પણ વાર્તાઓ હોય છે.
રાગ અને વરસાદનો ચમત્કાર
શાસ્ત્રીય સંગીતમાં પાણીનું સ્થાન અદ્ભુત છે. એવી માન્યતા છે કે કર્ણાટક સંગીતના મહાન રચયિતા મુથુસ્વામી દીક્ષિતરે જ્યારે 'અમૃતવર્ષાણી' રાગ ગાયો ત્યારે દુષ્કાળગ્રસ્ત ગામમાં મુશળધાર વરસાદ પડ્યો હતો. આજે પણ આ રાગ વરસાદ સાથે જોડાયેલો માનવામાં આવે છે. તેવી જ રીતે હિન્દુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીતમાં 'મલ્હાર' રાગ પરિવાર સદીઓથી મેઘરાજાને રીઝવવા માટે જાણીતો છે. ત્યાગરાજે તેમની રચનાઓમાં કાવેરી નદીની ઉદારતાના ગુણગાન ગાયા છે.
બદલાતો સમય અને પર્યાવરણનો પડકાર
પરંતુ આજે સમય બદલાયો છે. પ્રદૂષણ અને આબોહવા પરિવર્તનને કારણે નદીઓ સાથેનો આપણો સંબંધ નાજુક બન્યો છે. ભૂપેન હજારિકા જેવા કલાકારોએ ગંગા નદીને પ્રશ્ન પૂછ્યો છે કે, "ઓ ગંગા, તું વહે છે કેમ? માનવતાના પતન છતાં તું મૌન કેમ છે?" અહીં નદી માત્ર જળનો સ્ત્રોત નથી, પણ સમાજની નૈતિકતાની સાક્ષી બની છે.
બોલિવૂડ અને પાણીનો રોમાંસ
સિનેમાની દુનિયામાં તો વરસાદ વગર રોમાંસ અધૂરો છે. 'રિમઝીમ ગિરે સાવન' હોય કે 'ટીપ ટીપ બરસા પાની', આ ગીતોએ પેઢીઓ સુધી લોકોના હૃદયમાં સ્થાન જમાવ્યું છે. "તુ ધાર હૈ નદિયા કી, મેં તેરા કિનારા હૂં" જેવી પંક્તિઓ દ્વારા પાણી સંબંધોની ઊંડાઈ માપવાનું સાધન બન્યું છે.
અંતે, આ ગીતો અને રાગો આપણને યાદ અપાવે છે કે આપણે પ્રકૃતિના અંશ છીએ. જ્યારે આપણે પર્યાવરણીય કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યા છીએ, ત્યારે સંગીતના આ સૂર આપણને ફરીથી પાણીનું મૂલ્ય સમજવા અને તેને સાચવવા માટે પ્રેરણા આપે છે.