નવી દિલ્હી: અલાસ્કાના બર્ફીલા પાણીમાં તરતી મનમોહક બેલુગા વ્હેલના ખાનગી જીવન વિશે વૈજ્ઞાનિકોએ એક એવો ખુલાસો કર્યો છે જે સાંભળીને સૌ કોઈ દંગ રહી જાય. સામાન્ય રીતે પ્રાણી જગતમાં એવું માનવામાં આવે છે કે સૌથી શક્તિશાળી નર જ અનેક માદાઓ પર આધિપત્ય જમાવે છે, પરંતુ બેલુગા વ્હેલની દુનિયા આનાથી બિલકુલ ઉલટી છે. અહીં નર અને માદા બંને એક કરતાં વધુ ભાગીદારો સાથે સંબંધ બાંધે છે, જેને વિજ્ઞાનની ભાષામાં ‘પોલિગાયનાન્ડ્રસ’ (Polygynandrous) વર્તન કહેવામાં આવે છે.
૧૩ વર્ષનું સંશોધન અને ચોંકાવનારા પુરાવા
વૈજ્ઞાનિકોએ લગભગ ૧૩ વર્ષ સુધી બ્રિસ્ટોલ ખાડીની ૬૨૩ બેલુગા વ્હેલના ડીએનએ (DNA) નમૂનાઓનો અભ્યાસ કર્યો. આ અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે આ વ્હેલની વસ્તી માત્ર ૨,૦૦૦ જેટલી જ બચી છે. આટલી ઓછી સંખ્યામાં જો એક જ પરિવાર કે જૂથમાં પ્રજનન થાય (Inbreeding), તો આનુવંશિક રોગોને કારણે આ આખી પ્રજાતિ નાશ પામી શકે છે. આ જોખમને ટાળવા માટે કુદરતે તેમને એક અનોખી વ્યૂહરચના શીખવી છે: 'વારંવાર ભાગીદારો બદલવાની ચતુરાઈ'.
કેમ હિંસક નથી હોતા નર બેલુગા?
સામાન્ય રીતે માદા મેળવવા માટે નર પ્રાણીઓ વચ્ચે ખૂની ખેલ ખેલાતા હોય છે, પરંતુ બેલુગા નર "લાંબી રમત" રમવામાં માને છે. ફ્લોરિડા એટલાન્ટિક યુનિવર્સિટીના જીવવિજ્ઞાનીઓના જણાવ્યા મુજબ, બેલુગા ૫૦ થી ૧૦૦ વર્ષ સુધી જીવે છે. તેથી નર વ્હેલ પોતાની તમામ શક્તિ એક જ વર્ષમાં લડાઈ પાછળ ખર્ચવાને બદલે દાયકાઓ સુધી ફેલાવે છે. તેઓ દર વર્ષે શાંતિથી નવી માદાઓ સાથે સમાગમ કરે છે, જેથી તેમની ભાવિ પેઢીમાં વિવિધતા જળવાઈ રહે.
માદા વ્હેલનું ‘રિસ્ક મેનેજમેન્ટ’
આ સંશોધનનો સૌથી આશ્ચર્યજનક પાસું માદા બેલુગાની પસંદગી છે. માદા વ્હેલ કોઈ એક 'બાહુબલી' નર સાથે અટવાઈ રહેવાને બદલે દરેક સીઝનમાં નવો સાથી શોધે છે. આ એક પ્રકારનું જોખમ સંચાલન છે. જો એક નર આનુવંશિક રીતે નબળો હોય, તો બીજા સાથી દ્વારા સ્વસ્થ સંતાન પ્રાપ્ત કરવાની શક્યતા વધી જાય છે. આમ, સમુદ્રના ઊંડાણમાં માદાઓ જ નક્કી કરે છે કે આગામી પેઢીનું ભવિષ્ય કેવું હશે.
કુદરતની અજાયબી: અસ્તિત્વની લડાઈ
જ્યારે આબોહવા પરિવર્તન અને વધતા પ્રદૂષણને કારણે દરિયાઈ જીવો પર સંકટ તોળાઈ રહ્યું છે, ત્યારે બેલુગા વ્હેલની આ ‘રંગીન’ જીવનશૈલી તેમના માટે જીવનરેખા સાબિત થઈ રહી છે. પ્રજનનની જવાબદારી કોઈ એકાદ નરને બદલે આખી વસ્તીમાં વહેંચાઈ જવાથી આનુવંશિક વિવિધતા જળવાય છે, જે તેમને બદલાતા પર્યાવરણ અને નવા રોગો સામે લડવાની તાકાત આપે છે.