નવી દિલ્‍હી,તા.૨૭: કેન્‍દ્ર સરકાર નાના મૂલ્‍યની ચલણી નોટો (જેમ કે રૂ.૧૦, રૂ.૨૦ અને રૂ.૫૦) ને વધુ વ્‍યાપકપણે ઉપલબ્‍ધ કરાવવા માટે વિવિધ રીતો શોધી રહી છે. આ પગલાનો હેતુ નોટબંધી પછી લગભગ એક દાયકા પછી રોજિદા રોકડ વ્‍યવહારોને અસર કરતી સતત અછતને દૂર કરવાનો છે.

લાઈવ મિન્‍ટે સરકારની અંદરની ચર્ચાઓથી પરિચિત બે અધિકારીઓને ટાંકીને આ સમાચાર આપ્‍યા. દરખાસ્‍તોમાં એક નવા પ્રકારનું મશીન શામેલ છે જે માંગ પર રૂ.૧૦, રૂ.૨૦ અને રૂ.૫૦ ની નોટો .આપશે  એક 'હાઇબ્રિડ એટીએમ' પણ પ્રસ્‍તાવિત છે જે મોટી નોટોને નાની નોટો અને સિક્કામાં રૂપાંતરિત કરશે. આ યોજના સેન્‍ટ્રલ બેંક (RBI) પર વધુ નાના મૂલ્‍યની નોટો છાપવા માટે દબાણ કરવાની છે.

પહેલા અધિકારીએ સમજાવ્‍યું કે નાના મૂલ્‍યની નોટો વિતરિત કરતી મશીનનો પ્રોટોટાઇપ મુંબઈમાં પાયલોટ પ્રોજેક્‍ટના ભાગ રૂપે પરીક્ષણ હેઠળ છે. એકવાર મંજૂરી મળ્‍યા પછી, સિસ્‍ટમ રાષ્ટ્રીય સ્‍તરે લાગુ થવાની અપેક્ષા છે. આ મશીનો ટ્રાફિક હબ, બજારો, હોસ્‍પિટલો અને સરકારી કચેરીઓ જેવા ઉચ્‍ચ ટ્રાફિકવાળા જાહેર સ્‍થળોએ સ્‍થાપિત કરવામાં આવશે.

બીજા અધિકારીએ સમજાવ્‍યું કે હાઇબ્રિડ એટીએમ પરંપરાગત એટીએમ અને સિક્કા વેન્‍ડિંગ મશીનની કાર્યક્ષમતાને જોડશે. આ મશીનો વપરાશકર્તાઓને એક જ વ્‍યવહારમાં નાની નોટો અને સિક્કા માટે મોટી નોટોની આપ-લે કરવાની મંજૂરી આપશે. RBI એ મુંબઈમાં બેંક ઓફ બરોડા શાખામાં પહેલાથી જ હાઇબ્રિડ એટીએમ મોડેલનું પરીક્ષણ કર્યું છે.

રોજિંદા ચુકવણી માટે નાની નોટોની અછત અંગે વધતા જાહેર અસંતોષ વચ્‍ચે આ પહેલ આવી છે. આનાથી દુકાનદારોને થતી અસુવિધા ઓછી થઈ શકે છે જેમને ઘણીવાર રૂ.૫૦૦ ની નોટો બદલવામાં મુશ્‍કેલીનો સામનો કરવો પડે છે, જેના કારણે વ્‍યવહારોમાં વિલંબ થાય છે અથવા કિંમતો પર દબાણપૂર્વક સોદાબાજી કરવી પડે છે.

આ પગલાથી વસ્‍તીના મોટા ભાગને ફાયદો થઈ શકે છે જેઓ હજુ પણ રોકડ પર આધાર રાખે છે, ખાસ કરીને શહેરી અનૌપચારિક ક્ષેત્રો અને અર્ધ-શહેરી વિસ્‍તારોમાં, જ્‍યાં ડિજિટલ ચુકવણી સ્‍વીકૃતિ અસમાન છે.

RBI ડેટા દર્શાવે છે કે રૂ.૫૦૦ ની નોટો ચલણમાં ચલણના ૪૧.૨% (વોલ્‍યુમ) અને કુલ મૂલ્‍યના ૮૬% હિસ્‍સો ધરાવે છે. તેની તુલનામાં, નાના મૂલ્‍યની નોટો (૨, ૫, ૧૦, ૨૦ અને ૫૦ રૂપિયા) કુલ ચલણના જથ્‍થાના લગભગ ૩૫% હિસ્‍સો ધરાવે છે, પરંતુ કુલ મૂલ્‍યમાં તેમનો હિસ્‍સો ફક્‍ત ૩.૧% છે. બાકીની ૧૦૦ અને ૨૦૦ રૂપિયાની નોટો છે.

ઇન્‍ડિયા રેટિગ્‍સ એન્‍ડ રિસર્ચના મુખ્‍ય અર્થશાસ્‍ત્રી દેવેન્‍દ્ર પંતે જણાવ્‍યું હતું કે ચલણમાં વધુ નાની નોટો હોવાથી દૈનિક વ્‍યવહારોમાં મદદ મળશે, ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્‍તારોમાં જ્‍યાં ફીચર ફોન (જેમાં ડિજિટલ વ્‍યવહારો માટે સપોર્ટ નથી) હજુ પણ વ્‍યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાય છે.

જોકે, કેટલાક માને છે કે ફક્‍ત મશીનો જ ઉકેલ નથી. બેંકિંગ ક્ષેત્રના એક્‍ઝિક્‍યુટિવે જણાવ્‍યું હતું કે પૂરતા પુરવઠા વિના, ફક્‍ત મશીનો જ સમસ્‍યાનું નિરાકરણ લાવી શકતા નથી. નાની નોટોનું છાપકામ, લોજિસ્‍ટિક્‍સ અને રિસાયક્‍લિંગ પણ એકસાથે વધારવાની જરૂર પડશે.