અમદાવાદ, તા. 28 : આજે આપણે એવા યુગમાં જીવી રહ્યા છીએ જ્યાં ગણિતનો અઘરો દાખલો હોય કે અર્થશાસ્ત્રનો જટિલ સિદ્ધાંત, વિદ્યાર્થીઓ તરત જ AI (Artificial Intelligence) નો સહારો લે છે. વચન એવું હોય છે કે મશીન બધું જ 'સરળ' કરી દેશે. પરંતુ શું ખરેખર મશીન દ્વારા મળેલી માહિતી સાચી 'સમજણ' આપે છે? પ્રોફેસર તરલ પાઠકના મતે, AI માહિતી પીરસી શકે છે, પણ તે શિક્ષણના પાયાના માળખાને સમજાવવામાં થાપ ખાઈ જાય છે.
માહિતીનો ધોધ, પણ દિશા ક્યાં?
AI પાસે ડેટાનો ભંડાર છે, પરંતુ તે એ નથી જાણતું કે કયા વિચારો પાયાના છે અને કયા ગૌણ. પરિણામે, મશીન જ્યારે કોઈ વિષયને સરળ બનાવે છે, ત્યારે તે ઘણીવાર તેનો અસલી 'સાર' જ ગાયબ કરી દે છે. જેને આપણે સ્પષ્ટતા સમજીએ છીએ, તે ઘણીવાર માત્ર શબ્દોની પ્રવાહિતા હોય છે. સાચું શીખવું એ માત્ર કૌશલ્ય નથી, પણ વિષયના માળખા અને તેના આંતરિક તર્કને સમજવાની કળા છે.
શિક્ષક: અર્થને પાતળો કર્યા વિના સરળ બનાવનાર કલાકાર
પ્રોફેસર પાઠક સુંદર તર્ક આપે છે કે શિક્ષકનો સૌથી મોટો ગુણ એ છે કે તે વિષયના ગૌરવને જાળવી રાખીને તેને સરળ બનાવે. 'સરળ બનાવવું' અને 'પાતળું કરવું' એ બે અલગ બાબતો છે. પાતળું કરવાથી જટિલતા દૂર થાય છે પણ તેની સાથે વિષયની શક્તિ પણ જતી રહે છે. જ્યારે સાચું સરળીકરણ વિષયના સ્થાપત્યને સાચવે છે. શિક્ષક જાણે છે કે ક્યારે થોભવું, ક્યારે ઝડપ વધારવી અને ક્યારે વિદ્યાર્થીના મૌન પાછળની મૂંઝવણને ઓળખવી.
મશીન ક્યારેય શિક્ષકનું સ્થાન નહીં લઈ શકે
જો શિક્ષણ માત્ર માહિતીની આપ-લે હોત, તો મશીનો ક્યારનાય જીતી ગયા હોત. પરંતુ શિક્ષણ એ ડિઝાઇન, નિર્ણય અને કાળજી (Care) નો વિષય છે. AI ક્યારેય 'ઉત્પાદક મૌન' કે વિદ્યાર્થીના ખચકાટને પારખી શકતું નથી. જેમ જેમ ટેકનોલોજી વધશે, તેમ એક સાચા શિક્ષકની ભૂમિકા વધુ કેન્દ્રીય અને મહત્વની બનશે. કારણ કે, અંતે તો શિક્ષણ એ જટિલ વિચારો સાથે દોસ્તી કરાવીને વિદ્યાર્થીમાં તર્કશક્તિ જગાડવાની એક માનવીય પ્રક્રિયા છે.
આ લેખ આપણને યાદ અપાવે છે કે ટેકનોલોજી ગમે તેટલી આગળ વધે, પણ હૃદયથી હૃદય સુધી પહોંચતી સમજણ માટે તો એક જીવંત 'ગુરુ'ની જ જરૂર રહેશે.