નવી દિલ્હી/લંડન: વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં દરરોજ નવા આવિષ્કારો થતા હોય છે, પરંતુ તાજેતરમાં ‘નેચર’  મેગેઝિનમાં પ્રકાશિત એક અહેવાલે દુનિયાભરના વૈજ્ઞાનિકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. ડેન ફોક્સ દ્વારા ૩૦ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ના રોજ રજૂ કરવામાં આવેલી વિગતો મુજબ, એક એવો ‘સ્માર્ટ’ રોબોટિક હાથ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે જે માત્ર વસ્તુઓ પકડવાનું જ નહીં, પણ જરૂર પડ્યે હાથથી અલગ થઈને સ્વતંત્ર રીતે ચાલી શકવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
વૈજ્ઞાનિકોએ માનવ હાથની અસમપ્રમાણતા અને મર્યાદાઓને દૂર કરતો ૬ આંગળીઓ ધરાવતો રોબોટિક પંજો વિકસાવ્યો છે. આ પંજો તેના મુખ્ય રોબોટિક આર્મ (હાથ) થી અલગ થઈ શકે છે અને કરોળિયા કે જીવડાની જેમ સરકીને એવી જગ્યાએ પહોંચી શકે છે જ્યાં આખો રોબોટ જઈ શકતો નથી. આ શોધ ખાસ કરીને સર્જરી, સ્પેસ મિશન અને ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટમાં ક્રાંતિ લાવી શકે છે.
માનવ હાથ કરતા વધુ સક્ષમ અને લચીલાપણું : વર્ષોથી રોબોટિક્સમાં માનવ શરીરની નકલ કરવામાં આવતી હતી, પરંતુ આ સંશોધન અલગ અભિગમ અપનાવે છે. માનવીય હાથ અત્યંત કુશળ હોવા છતાં તેની કેટલીક મર્યાદાઓ છે; જેમ કે તે અસપ્રમાણ છે, તેને માત્ર એક જ અંગૂઠો છે અને તે હંમેશા ખભા સાથે જોડાયેલો રહે છે.
આ નવો રોબોટિક પંજો ‘સપ્રમાણ’ (સિમેટ્રિકલ) ડિઝાઇન ધરાવે છે. આનો અર્થ એ છે કે તેને કોઈ ચોક્કસ ‘એન્ગલ’ થી વસ્તુ પકડવાની જરૂર નથી પડતી. તેની ૬ આંગળીઓ તેને અત્યંત મજબૂત પકડ આપે છે અને તે એકસાથે અનેક વસ્તુઓ સાથે ‘જગલિંગ’ કરી શકે છે.
ડીટેચેબલ ટેકનોલોજી: જ્યારે હાથ પોતે જ રોબોટ બની જાય: આ શોધની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની ‘ડીટેચેબલ’ (અલગ થવાની) ક્ષમતા છે. સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘એક્સ’ અને વિજ્ઞાન જગતના વિવિધ ડિજિટલ માધ્યમો પર આના વીડિયો વાયરલ થઈ રહ્યા છે, જેમાં જોઈ શકાય છે કે આ હાથ જરૂર પડ્યે તેના મુખ્ય યંત્રથી અલગ થઈ જાય છે. અલગ થયા બાદ તેની આંગળીઓ પગનું કામ કરે છે અને તે નાના જીવડાની જેમ ચાલીને સાંકડી જગ્યાઓ કે જોખમી વિસ્તારોમાં પ્રવેશી શકે છે.
વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ઉપયોગીતા: વૈજ્ઞાનિકોના મતે આ ટેકનોલોજીના અનેક ફાયદા છે:
 * જોખમી કામગીરી: પરમાણુ પ્લાન્ટમાં લીકેજ તપાસવા કે કાટમાળ નીચે ફસાયેલી જગ્યાએ આ હાથ પોતાની મેળે જઈને તપાસ કરી શકે છે.
 * તબીબી ક્ષેત્ર: ભવિષ્યમાં જટિલ સર્જરી દરમિયાન આ પ્રકારના નાના અને સ્વાયત્ત હાથ ડૉક્ટરો માટે વરદાન સાબિત થઈ શકે છે.
 * અવકાશ વિજ્ઞાન: શૂન્યાવકાશમાં સેટેલાઈટના અંદરના ભાગોનું સમારકામ કરવા માટે આ ‘વૉકિંગ હેન્ડ’ ખૂબ ઉપયોગી નીવડશે.
રોબોટિક્સના નિષ્ણાતો માને છે કે આ સંશોધન ‘બાયો-ઈન્સ્પાયર્ડ’ એન્જિનિયરિંગનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. તે સાબિત કરે છે કે રોબોટને હંમેશા માનવ જેવો જ દેખાવ આપવો જરૂરી નથી, પરંતુ કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે કુદરતના નિયમોમાં ફેરફાર પણ કરી શકાય છે. આગામી સમયમાં આ ટેકનોલોજીમાં વાયરલેસ કંટ્રોલ અને વધુ સેન્સર્સ ઉમેરવાની યોજના છે.
આમ, માનવ ઉત્ક્રાંતિ અને આધુનિક યંત્રશાસ્ત્રના સમન્વયથી બનેલો આ છ આંગળીવાળો રોબોટિક હાથ ભવિષ્યની દુનિયા બદલવા માટે તૈયાર છે.