નવી દિલ્હી: ભારતમાં લાંબા સમયથી પાયાની સાક્ષરતા અને ગણિત (Foundational Literacy and Numeracy) પર ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 અને 'નિપુણ ભારત' મિશને શિક્ષણ સુધારાને કેન્દ્રમાં મૂક્યા છે. જોકે, શિક્ષણ જગતના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર પાયો મજબૂત કરવાથી કામ નહીં ચાલે. જો પ્રારંભિક શિક્ષણમાં મેળવેલા લાભોને મધ્યમ અને માધ્યમિક શાળા સુધી ટકાવી રાખવામાં નહીં આવે, તો બાળકો બોર્ડની પરીક્ષાઓ અને ભવિષ્યની કારકિર્દી માટે તૈયાર થઈ શકશે નહીં.
અરુણાચલ પ્રદેશનો સફળ પ્રયોગ
દુર્ગમ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને ઇન્ટરનેટની નબળી કનેક્ટિવિટી ધરાવતા અરુણાચલ પ્રદેશમાં 'કોમ્પ્રેહેન્સિવ લર્નિંગ ટ્રાન્સફોર્મેશન પ્રોગ્રામ' (CLTP) દ્વારા શિક્ષણમાં ક્રાંતિ લાવવામાં આવી છે. ગ્રેડ 1 થી 12 સુધીના શિક્ષણને એક 'સળંગ યાત્રા' તરીકે જોવામાં આવી. પરિણામે, જે રાજ્ય અગાઉ રાષ્ટ્રીય રેન્કિંગમાં નીચેના 10 ક્રમમાં હતું, તે હવે 36 રાજ્યોમાં 17મા ક્રમે પહોંચી ગયું છે. એટલું જ નહીં, ધોરણ 10 અને 12 ના CBSE પરિણામોમાં પણ 15-16 ટકાનો મોટો સુધારો જોવા મળ્યો છે.
શિક્ષણ એક ‘સાતત્ય’ (Continuity) તરીકે
વિશ્વ બેંકના રિપોર્ટ મુજબ, ભારતના ઘણા બાળકો હજુ પણ સમજણ સાથે વાંચવામાં સંઘર્ષ કરે છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે શિક્ષણને અલગ-અલગ વિભાગોમાં વહેંચવાને બદલે તેને એક સાંકળ તરીકે જોડવાની જરૂર છે. અભ્યાસક્રમ, શિક્ષકોની તાલીમ અને મૂલ્યાંકનની પદ્ધતિ એવી હોવી જોઈએ કે જે બાળકની ઉંમર વધવાની સાથે તેની તર્કશક્તિ અને વિશ્લેષણ ક્ષમતાને પણ વધારે. જો માધ્યમિક શિક્ષણમાં કૌશલ્ય વિકાસ (Skill Development) અને વ્યવહારુ જ્ઞાનનો ઉમેરો કરવામાં નહીં આવે, તો શિક્ષણ તેની પ્રસ્તુતતા ગુમાવી શકે છે.
સરકારની ભૂમિકા ‘હીરો’ તરીકે
નિષ્ણાતોના મતે, કોઈપણ શિક્ષણ સુધારા ત્યારે જ સફળ થાય છે જ્યારે સરકાર સમગ્ર પ્રક્રિયામાં સક્રિય ભાગીદાર બને. જિલ્લા અને રાજ્ય સ્તરે નેતૃત્વ માત્ર નિયમોનું પાલન કરાવવાને બદલે 'લર્નિંગ સિસ્ટમ' તરીકે કાર્ય કરે તે જરૂરી છે. જ્યારે સરકાર શિક્ષણની આખી વેલ્યુ ચેઇનમાં સુધારા માટે મક્કમ હોય, ત્યારે જ આવા સકારાત્મક પરિણામો પ્રાપ્ત થાય છે. ભારતની વિકાસ ભારત 2047 ની મહત્વાકાંક્ષા માટે શિક્ષણનું આ સાતત્ય જ પાયાનો પથ્થર સાબિત થશે.