નવી દિલ્હી. ભારતમાં એન્ટિમાઇક્રોબાયલ રેઝિસ્ટન્સ (AMR) હવે ફક્ત હોસ્પિટલો અને દવાઓની સમસ્યા નથી રહી. કૃષિ, પશુપાલન, મરઘાં અને મત્સ્યઉદ્યોગમાં એન્ટિબાયોટિક્સના વધુ પડતા અને અયોગ્ય ઉપયોગને કારણે, પ્રતિરોધક બેક્ટેરિયા કૃષિ ઉત્પાદનો અને માંસ દ્વારા ખોરાકની થાળી સુધી પહોંચી ગયા છે. 

  પરિસ્થિતિની ગંભીરતાનો અંદાજ એ હકીકત પરથી લગાવી શકાય છે કે વિશ્વમાં ઉત્પાદિત દર ત્રણમાંથી બે એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ માનવ સારવાર માટે નહીં, પરંતુ દૂધ, માંસ, ઇંડા અને માછલીના ઉત્પાદનમાં વધારો કરવા માટે થાય છે. 

  આ આડેધડ ઉપયોગ AMR ને એક અદ્રશ્ય રોગચાળામાં ફેરવી રહ્યો છે, સામાન્ય ચેપ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા એન્ટિબાયોટિક્સ ધીમે ધીમે બિનઅસરકારક બની રહ્યા છે, અને સારવાર જટિલ અને ખર્ચાળ બની રહી છે. પરિસ્થિતિ એટલી ગંભીર બની ગઈ છે કે કેન્દ્ર સરકારને પશુપાલન અને મત્સ્યઉદ્યોગમાં વપરાતી 37 એન્ટિમાઇક્રોબાયલ દવાઓ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની ફરજ પડી છે.

    આમાં 18 એન્ટિબાયોટિક્સ, 18 એન્ટિવાયરલ અને એક એન્ટિ-પ્રોટોઝોઆન દવાનો સમાવેશ થાય છે. ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (FSSAI) એ દૂધ, માંસ, ઇંડા, મરઘાં અને માછલીના ઉત્પાદનમાં એન્ટિબાયોટિક્સના ઉપયોગ પર પણ સખત પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.

  આ પ્રતિરોધક બેક્ટેરિયા ફક્ત ખોરાક દ્વારા જ નહીં, પરંતુ પ્રાણીઓ, માટી અને તેમના મળથી દૂષિત પાણીના સ્ત્રોતો સાથે સીધા સંપર્ક દ્વારા પણ ફેલાય છે. આ જ કારણ છે કે AMR હવે માત્ર આરોગ્ય સંકટ જ નહીં પરંતુ પાણી, જંગલો, જમીન અને પર્યાવરણ માટે પણ ગંભીર ખતરો બની ગયો છે.

  ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ અને ભારતીય મત્સ્યઉદ્યોગ અને પ્રાણી એન્ટિમાઇક્રોબાયલ રેઝિસ્ટન્સ માટે ભારતીય નેટવર્કના વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે નબળી જૈવ સુરક્ષા, પ્રાણીઓનું અનિયમિત તબીબી દેખરેખ અને ખેડૂતોમાં જાગૃતિનો અભાવ આ સંકટને વધારી રહ્યો છે.

મેડિકલ જર્નલ ધ લેન્સેટ અને અન્ય અભ્યાસોએ એ પણ જાહેર કર્યું છે કે ભારતીય હોસ્પિટલોમાં આવતા લગભગ 83 ટકા દર્દીઓ બહુ-દવા-પ્રતિરોધક બેક્ટેરિયાના વાહક છે. આનું એક મુખ્ય કારણ ખોરાક શૃંખલા દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશતા પ્રતિરોધક બેક્ટેરિયા છે. ધ લેન્સેટમાં પ્રકાશિત 2024 ના અહેવાલ મુજબ, જો વર્તમાન વલણો યથાવત રહે છે, તો AMR 2025 થી 2050 ની વચ્ચે વાર્ષિક 39 મિલિયનથી વધુ મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે.

એક અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં પશુધન અને મરઘાં માટે વાર્ષિક આશરે 3,000 ટન એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ થાય છે. અહીં, માંસ ઉત્પાદનમાં પ્રતિ કિલોગ્રામ સરેરાશ 114 મિલિગ્રામ એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ થાય છે, જ્યારે નોર્વે જેવા દેશોમાં પ્રતિ કિલોગ્રામ માત્ર ચાર મિલિગ્રામ છે.

યુનાઇટેડ નેશન્સ ફૂડ એન્ડ એગ્રીકલ્ચર ઓર્ગેનાઇઝેશન (FAO) અનુસાર, ભારત સહિત એશિયામાં પશુધન અને મત્સ્યઉદ્યોગમાં એન્ટિબાયોટિકનો ઉપયોગ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે જો આ વલણ ચાલુ રહેશે, તો 2040 સુધીમાં ફક્ત મત્સ્યઉદ્યોગમાં એન્ટિબાયોટિકનો વપરાશ 17,648 ટન સુધી પહોંચી શકે છે.

પ્રાણીઓ, ફળો અને શાકભાજીને ઝડપથી ઉગાડવા માટે એન્ટિબાયોટિક્સનો વધતો ઉપયોગ પરિસ્થિતિને ખતરનાક બનાવી રહ્યો છે. સામાન્ય જળ શુદ્ધિકરણ પ્રણાલીઓ AMR ને દૂર કરવામાં અસમર્થ છે, જેના કારણે તે પાણી દ્વારા માનવ શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે. એન્ટિબાયોટિક-મુક્ત ઉત્પાદનોને પ્રોત્સાહન આપવું અને યોગ્ય ખોરાક વ્યવસ્થાપન એ આ કટોકટીનો સામનો કરવાનો એકમાત્ર રસ્તો છે. —ડૉ. નરેન્દ્ર સૈની, ચેરમેન, AMR સમિતિ, ઇન્ડિયન મેડિકલ એસોસિએશન