નવી દિલ્હી: ભારતીય સંસદના ઇતિહાસમાં ફરી એકવાર લોકસભા સ્પીકરનું પદ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યું છે. વિપક્ષી દળો અત્યારે સ્પીકર ઓમ બિરલાને હટાવવા માટે કમર કસી રહ્યા છે. જોકે, આ પ્રક્રિયા સામાન્ય અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ જેવી નથી. લોકસભાના અધ્યક્ષ એ બંધારણીય પદ છે, તેથી તેમને હટાવવા માટે બંધારણે અત્યંત સ્પષ્ટ અને કડક જોગવાઈઓ કરી છે, જેથી કોઈ પણ રાજકીય પક્ષ ઉતાવળમાં આ પદની ગરિમાને ઠેસ ન પહોંચાડી શકે.
 ભારતીય બંધારણની કલમ 94 હેઠળ સ્પીકરને હટાવવાની જોગવાઈ છે. આ માટે વિપક્ષે સૌથી પહેલા ૧૪ દિવસ અગાઉ લેખિત સૂચના આપવી પડે છે. આ સમયગાળો એટલા માટે આપવામાં આવે છે જેથી સ્પીકર અને ગૃહના અન્ય સભ્યો આ ગંભીર મુદ્દા પર વિચાર કરી શકે. આ સૂચના બાદ, ગૃહમાં પ્રસ્તાવ રજૂ કરવા માટે ઓછામાં ઓછા ૫૦ સાંસદોનું સમર્થન હોવું અનિવાર્ય છે. જો ૫૦ સભ્યો ઉભા થઈને સમર્થન ન આપે, તો પ્રસ્તાવ ત્યાં જ રદ થઈ જાય છે.
જ્યારે આ પ્રસ્તાવ પર ચર્ચા અને મતદાન થાય છે, ત્યારે તેને પસાર કરવા માટે ‘સાદી બહુમતી’ નહીં પણ ‘અસરકારક બહુમતી’ની જરૂર પડે છે. એનો અર્થ એ કે ગૃહની કુલ સભ્ય સંખ્યામાંથી જે બેઠકો ખાલી છે તેને બાદ કરતાં, બાકીના તમામ સભ્યોમાંથી ૫૦% થી વધુ સભ્યોનું સમર્થન મળવું જોઈએ. આ શરત સ્પીકરના પદને રાજકીય અસ્થિરતાથી બચાવવા માટે રાખવામાં આવી છે.
જ્યારે સ્પીકરને હટાવવાનો પ્રસ્તાવ ગૃહમાં પેન્ડિંગ હોય, ત્યારે તેઓ ગૃહની કાર્યવાહીનું સંચાલન કરી શકતા નથી. તેઓ એક સામાન્ય સાંસદની જેમ ચર્ચામાં ભાગ લઈ શકે છે અને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરી શકે છે. જો મતદાનમાં ‘ટાઈ’ (સરખા મત) પડે, તો સ્પીકરને નિર્ણાયક મત આપવાનો અધિકાર રહે છે.
 વિપક્ષે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ સરકારને તોડવા માટેનો ‘અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ’ નથી, પણ ગૃહની નિષ્પક્ષતા જાળવવા માટે સ્પીકરને હટાવવાનો પ્રસ્તાવ છે. અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ આખી મંત્રીપરિષદ વિરુદ્ધ હોય છે, જ્યારે આ પ્રસ્તાવ માત્ર વ્યક્તિગત રીતે સ્પીકર વિરુદ્ધ હોય છે. બંધારણીય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ પ્રક્રિયા લોકશાહીમાં સંતુલન જાળવવાનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે વિપક્ષ આ જટિલ આંકડાકીય માયાવી જાળને કેવી રીતે પાર કરે છે.