નવી દિલ્હી : ભારતમાં નવેમ્બર ૨૦૨૫થી અમલી બનેલા નવા શ્રમ સંહિતા (Labor Codes) અત્યારે ગંભીર ચર્ચાનો વિષય બન્યા છે. ખાસ કરીને આંતર-રાજ્ય સ્થળાંતરિત કામદારો (ISMW) માટે આ નવા કાયદાઓ આશીર્વાદને બદલે અભિશાપ સાબિત થાય તેવી શક્યતા નિષ્ણાતોએ વ્યક્ત કરી છે. કોરોનાકાળમાં લાખો શ્રમિકોની જે લાચારી અને હિજરત દેખાઈ હતી, તેમાંથી પાઠ શીખવાને બદલે નવા સુધારાઓ કામદારોની સોદાબાજી કરવાની શક્તિને વધુ નબળી પાડી રહ્યા હોય તેવું લાગી રહ્યું છે.
નિષ્ણાતોના મતે, અગાઉના ૧૯૭૯ના કાયદામાં પાંચ કે તેથી વધુ કામદારો હોય ત્યાં કાયદો લાગુ પડતો હતો, જે મર્યાદા હવે વધારીને ૧૦ કામદારોની કરી દેવામાં આવી છે. આ એક નાનકડો ફેરફાર ગંભીર અસરો લાવશે, કારણ કે ભારતના ૯૮.૪% બિન-કૃષિ એકમો ૧૦થી ઓછા કર્મચારીઓ સાથે ચાલે છે. એટલે કે, દેશના ૯૯% નાના કારખાનાઓ, ઈંટના ભઠ્ઠા અને બાંધકામ એકમો હવે શ્રમ કાયદાના કડક નિયમનકારી દાયરાની બહાર થઈ જશે.
પાસબુક અને લાયસન્સિંગમાં છૂટછાટ: શ્રમિકો માટે જોખમ
નવા લેબર કોડમાં 'કામદાર પાસબુક'ની જોગવાઈ હટાવી દેવામાં આવી છે. આ પાસબુક સ્થળાંતરિત કામદારો માટે એકમાત્ર લેખિત પુરાવો હતો જેમાં માલિકનું નામ અને વેતનનો રેકોર્ડ રહેતો. તેના અભાવે હવે વેતન ચોરી કે શોષણના કિસ્સામાં કામદારો માટે કાયદાકીય લડાઈ લડવી અશક્ય બની જશે. વધુમાં, કોન્ટ્રાક્ટરો માટે લાયસન્સની પ્રક્રિયા પણ હળવી કરી દેવામાં આવી છે, જેનાથી શ્રમ ભરતીમાં પારદર્શિતા ઘટશે અને માનવ તસ્કરી કે બંધુઆ મજૂરી જેવી પ્રથાઓને છૂપો વેગ મળી શકે છે.
સુધારા કે અદ્રશ્ય શોષણ?
સરકારનો તર્ક છે કે આ ફેરફારોથી ઉદ્યોગોમાં રોકાણ વધશે અને રોજગારીની તકો ઉભી થશે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું 'વ્યવસાય કરવાની સરળતા' (Ease of Doing Business) શ્રમિકોના પાયાના અધિકારોના ભોગે હોવી જોઈએ? ટ્રેડ યુનિયનોએ દેશવ્યાપી વિરોધ પ્રદર્શન કરીને આક્ષેપ કર્યો છે કે આ સુધારાઓ કામદારોને વધુ અસુરક્ષિત અને 'અદ્રશ્ય' બનાવી રહ્યા છે.
ભારતના શહેરો અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું નિર્માણ કરતા આ લાખો શ્રમિકો જો સુરક્ષિત નહીં રહે, તો આર્થિક સુધારાની આ ચમક લાંબો સમય ટકશે નહીં. જો નવા શ્રમ કાયદા સ્થળાંતરિત કામદારોને સાચું આશ્રય અને સલામતી આપવામાં નિષ્ફળ જશે, તો ઈતિહાસ ફરી એકવાર પોતાની જાતને દોહરાવશે.