નવી દિલ્હી : કેન્દ્ર સરકારના ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય દ્વારા માહિતી ટેકનોલોજી (મધ્યવર્તી માર્ગદર્શિકા અને ડિજિટલ મીડિયા આચાર સંહિતા) નિયમો, ૨૦૨૧માં મહત્વના સુધારા જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. સંયુક્ત સચિવ અજીત કુમાર દ્વારા જારી કરાયેલ આ નવા 'માહિતી ટેકનોલોજી સુધારા નિયમ, ૨૦૨૬' આગામી ૨૦ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬થી અમલમાં આવશે. આ નવા નિયમોનો મુખ્ય હેતુ 'સિન્થેટિક રીતે જનરેટ થયેલી માહિતી' એટલે કે એઆઈ (AI) દ્વારા બનાવાયેલા ડીપફેક અને ખોટા દસ્તાવેજો પર નિયંત્રણ મેળવવાનો છે.
નવી વ્યાખ્યા અને સિન્થેટિક માહિતી
નવા નિયમો મુજબ, કોઈપણ કમ્પ્યુટર સંસાધન દ્વારા કૃત્રિમ રીતે બનાવાયેલી અથવા બદલાયેલી ઓડિયો, વિઝ્યુઅલ કે ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ માહિતી જે અસલી જેવી જ લાગતી હોય તેને 'સિન્થેટિક રીતે જનરેટ થયેલી માહિતી' ગણવામાં આવશે. જો કે, સામાન્ય એડિટિંગ, કલર કરેક્શન અથવા શૈક્ષણિક હેતુ માટે કરાયેલા ફેરફારોને આ વ્યાખ્યામાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.
૩ કલાકમાં પોસ્ટ હટાવવી ફરજિયાત
સોશિયલ મીડિયા મધ્યસ્થીઓ માટે અત્યાર સુધીનો સૌથી કડક ફેરફાર એ છે કે, સરકાર કે સક્ષમ સત્તાધિકારીના આદેશ બાદ વાંધાજનક માહિતી હટાવવા માટેનો સમય ૩૬ કલાકથી ઘટાડીને માત્ર ૩ કલાક કરી દેવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત, યુઝર્સની ફરિયાદોના નિકાલ માટેનો સમય પણ ૧૫ દિવસથી ઘટાડીને ૭ દિવસ અને કટોકટીના કિસ્સામાં ૨૪ કલાકને બદલે માત્ર ૨ કલાક કરવામાં આવ્યો છે.
સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓની જવાબદારી
મહત્વપૂર્ણ સોશિયલ મીડિયા મધ્યસ્થીઓએ હવે કોઈપણ માહિતી અપલોડ કરતા પહેલા યુઝર પાસેથી તે સિન્થેટિક છે કે નહીં તેની જાહેરાત (Declaration) લેવી પડશે. જો માહિતી સિન્થેટિક હશે, તો તેના પર સ્પષ્ટ લેબલ લગાવવું પડશે જેથી જોનાર વ્યક્તિ તરત સમજી શકે કે આ સામગ્રી એઆઈ દ્વારા બનાવાયેલી છે. જો કોઈ યુઝર નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરશે તો સોશિયલ મીડિયા કંપની તેનું એકાઉન્ટ સસ્પેન્ડ કે બંધ કરી શકશે અને તેની ઓળખ પીડિત વ્યક્તિને જાહેર કરી શકશે.
કાયદાકીય કાર્યવાહી અને સુરક્ષા
નવા નિયમોમાં ભારતીય દંડ સંહિતાના સ્થાને હવે 'ભારતીય ન્યાય સંહિતા, ૨૦૨૩' નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ખાસ કરીને બાળકોના જાતીય શોષણ સંબંધિત સામગ્રી, કોઈની અંગત પ્રાઈવસીનો ભંગ કરતી સામગ્રી કે ખોટા દસ્તાવેજો બનાવવા બદલ કડક દંડ અને જેલની સજાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. પોલીસ પ્રશાસન તરફથી ડેપ્યુટી ઇન્સ્પેક્ટર જનરલ (DIG) થી ઉતરતા ન હોય તેવા અધિકારીઓ જ આવી સૂચનાઓ જારી કરવા માટે અધિકૃત રહેશે.