વોશિંગ્ટન: અમેરિકા દુનિયાની સૌથી મોટી સૈન્ય શક્તિ તો છે જ, પરંતુ હવે તેણે સાબિત કરી દીધું છે કે તે એક પણ ગોળી ચલાવ્યા વગર કોઈ પણ દેશની સત્તા ઉથલાવી શકે છે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રના ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસન્ટે સંસદીય સુનાવણી દરમિયાન જે ખુલાસો કર્યો છે તેણે વૈશ્વિક રાજનીતિમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો છે. બેસન્ટે કબૂલ્યું છે કે ઈરાનમાં છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી ચાલી રહેલા હિંસક વિરોધ પ્રદર્શનો પાછળ અમેરિકાની 'ડોલર ડિપ્લોમસી' અથવા તો 'આર્થિક હથિયાર'નો હાથ હતો. વોશિંગ્ટને અત્યંત ગણતરીપૂર્વક ઈરાની બજારમાં ડોલરનો પુરવઠો રોકી દીધો, જેના કારણે ઈરાની ચલણ 'રિયાલ' પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી પડ્યું અને દેશમાં અરાજકતાનો માહોલ સર્જાયો.

આ વ્યૂહરચના એટલી ઘાતક હતી કે ડિસેમ્બર મહિના સુધીમાં ઈરાનની ટોચની બેંકો નાદાર થઈ ગઈ અને લોકોની જીવનભરની બચત શૂન્ય થઈ ગઈ. જ્યારે કોઈ દેશનું ચલણ તેનું મૂલ્ય ગુમાવે છે, ત્યારે ફુગાવો બેકાબૂ બને છે અને સામાન્ય માણસ માટે રોટલી પણ મોંઘી થઈ જાય છે. સ્કોટ બેસન્ટના જણાવ્યા મુજબ, અમેરિકાનો ઈરાદો જ એ હતો કે ઈરાની જનતા આ આર્થિક તંગીથી ત્રસાઈને પોતાની જ સરકાર સામે બળવો પોકારે. આ માત્ર એક આર્થિક નીતિ નહોતી, પરંતુ ડોલરના વર્ચસ્વનો ઉપયોગ કરીને અન્ય દેશની આંતરિક સુરક્ષાને અસ્થિર કરવાનું એક સુનિયોજિત ષડયંત્ર હતું, જે સફળ રહ્યું હોય તેમ જણાય છે.

સ્કોટ બેસન્ટનો આ દાવો માત્ર ઈરાન પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ તે સમગ્ર વિશ્વ માટે, ખાસ કરીને અમેરિકાના વિરોધી દેશો માટે એક મોટી 'ચેતવણી' સમાન છે. જો અમેરિકા ઈચ્છે તો તે વૈશ્વિક બેંકિંગ સિસ્ટમ (SWIFT) અને ડોલરના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરીને કોઈપણ ઉભરતા અર્થતંત્રનો શ્વાસ રૂંધી શકે છે. રશિયા અને ચીન જેવા દેશો કે જેઓ હવે 'ડી-ડોલરાઈઝેશન' (ડોલરનો ત્યાગ) કરવાની વાતો કરી રહ્યા છે, તેમના માટે આ ઘટનાક્રમ એક મોટો પાઠ છે. આ ખુલાસાએ એ પ્રશ્ન પણ ઉભો કર્યો છે કે શું લોકશાહીના નામે થતા વિરોધ પ્રદર્શનો હંમેશા જનતાનો અવાજ હોય છે કે પછી તેની પાછળ આવા આર્થિક દોરીસંચાર હોય છે?

આગામી સમયમાં આ નીતિની અસર વધુ ઘેરી બની શકે છે. ટ્રમ્પની 'અમેરિકા ફર્સ્ટ' નીતિ હેઠળ ડોલરને રક્ષણાત્મક નહીં પણ આક્રમક હથિયાર તરીકે વાપરવાના સંકેતો મળી રહ્યા છે. જે દેશો અમેરિકાની વિદેશ નીતિ સાથે સુસંગત નથી, તેમના માટે આ 'આર્થિક સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક' એક નવો સામાન્ય પડકાર બની શકે છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે ઈરાન આ આર્થિક ખાડામાંથી કેવી રીતે બહાર આવે છે અને શું દુનિયાના અન્ય દેશો ડોલર પરની પોતાની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે કોઈ નવો વિકલ્પ શોધી શકશે કે કેમ.