ન્યૂ યોર્ક, તા.16: આજે આપણે ગગનચુંબી ઈમારતોમાં સેકન્ડોમાં 50મા માળે પહોંચી જઈએ છીએ, પણ શું તમે ક્યારેય કલ્પના કરી છે કે દુનિયાની સૌથી પહેલી લિફ્ટ કેવી હશે? આજે જ્યારે લિફ્ટના ઈતિહાસના પાના ઉથલાવીએ છીએ, ત્યારે એક આશ્ચર્યજનક હકીકત સામે આવે છે: વિશ્વની પ્રથમ કોમર્શિયલ લિફ્ટ વીજળીથી નહીં, પરંતુ વરાળ (Steam) થી ચાલતી હતી!
બ્રોડવે પર રચાયો હતો ઈતિહાસ
23 માર્ચ, 1857નો એ ઐતિહાસિક દિવસ હતો જ્યારે અમેરિકાના ન્યૂ યોર્ક શહેરમાં બ્રોડવે પર આવેલા 'ઇ.વી. હોગવર્ટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર'માં દુનિયાની પહેલી પેસેન્જર લિફ્ટનું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું. તે સમયે આ લિફ્ટ બનાવવા પાછળ અંદાજે $2,500 (આશરે 2 લાખ રૂપિયાથી વધુ) નો ખર્ચ થયો હતો. આ એક એવી શોધ હતી જેણે શહેરોના નકશા અને લોકોની જીવનશૈલી કાયમ માટે બદલી નાખી.
ભોંયરામાં ચાલતું હતું વિશાળ સ્ટીમ એન્જિન
આજની લિફ્ટ શાંતિથી ઉપર-નીચે જાય છે, પરંતુ 169 વર્ષ પહેલાંની એ લિફ્ટના ધબકારા સ્ટીમ એન્જિનમાં હતા. બિલ્ડિંગના ભોંયરામાં (Basement) એક મોટું એન્જિન મૂકવામાં આવ્યું હતું, જેની મદદથી લિફ્ટ કાર્યરત થતી હતી. તેની ઝડપ પ્રતિ મિનિટ 40 ફૂટની હતી. જોકે, આજની લિફ્ટ કરતા આ ગતિ ઘણી ધીમી હતી, પણ 19મી સદીના લોકો માટે વરાળના જોરે આ રીતે ઉપર ચઢવું એ કોઈ જાદુથી ઓછું નહોતું.
કેબલ તૂટવાનો ડર અને સુરક્ષાનું 'રેચેટ લોક'
લિફ્ટમાં બેસતી વખતે તે સમયના લોકોના મનમાં એક જ સૌથી મોટો ડર હતો – "જો કેબલ તૂટી જશે તો શું?" આ ડરને દૂર કરવા માટે લિફ્ટમાં એક અનોખી 'રેચેટ સેફ્ટી લોક' સિસ્ટમ લગાવવામાં આવી હતી. આ ટેક્નોલોજી એવી હતી કે જો અચાનક કેબલ તૂટી જાય, તો સેફ્ટી લોક તરત જ એક્ટિવ થઈ જતું અને લિફ્ટને અધવચ્ચે જ જકડી લેતું. આ એક સુરક્ષા કવચે જ લોકોને ઊંચાઈ પર જવાની હિંમત આપી.
લિફ્ટ ન હોત તો દુનિયા કદાચ 'નીચી' હોત!
આ લિફ્ટની શોધ પહેલાં ઈમારતોની ઊંચાઈ મર્યાદિત રહેતી, કારણ કે લોકો માટે પાંચ-છ માળની સીડીઓ ચઢવી થકવી નાખનારી હતી. પરંતુ આ વરાળથી ચાલતી લિફ્ટે ગગનચુંબી ઈમારતો (Skyscrapers) માટે પાયો નાખ્યો. શહેરની ડિઝાઈન ઊભી (Vertical) થવા લાગી અને આધુનિક મેટ્રો સિટીઝનો જન્મ થયો.