અમદાવાદ:: આપણને સૌને બાળપણથી જ એક પ્રશ્ન મૂંઝવતો હોય છે કે જે નદીઓ સમુદ્રને મળે છે તેનું પાણી આપણે પી શકીએ તેવું મીઠું હોય છે, પરંતુ દરિયો કેમ અત્યંત ખારો હોય છે? શું કોઈએ દરિયામાં મીઠું નાખ્યું છે? ના, આ પાછળ લાખો-કરોડો વર્ષોથી ચાલતી એક અત્યંત ધીમી અને જટિલ ભૌગોલિક પ્રક્રિયા જવાબદાર છે. ચાલો, કુદરતના આ 'ખારા' સત્ય પાછળના વૈજ્ઞાનિક કારણોને વિગતે સમજીએ.
વરસાદ અને ખડકોની રસાયણલીલા
આ પ્રક્રિયાની શરૂઆત આકાશમાંથી થાય છે. જ્યારે વરસાદનું પાણી હવામાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે તે વાતાવરણમાં રહેલા કાર્બન ડાયોક્સાઈડને શોષી લે છે, જેના કારણે તે સહેજ એસિડિક બની જાય છે. જ્યારે આ એસિડિક વરસાદ પર્વતોના ખડકો પર પડે છે, ત્યારે તે ખડકોનું ધીમું ધોવાણ કરે છે. આ પ્રક્રિયામાં ખડકોમાં રહેલા સોડિયમ અને ક્લોરાઈડ જેવા મિનરલ્સ મુક્ત થાય છે અને તે નદીના પાણીમાં ભળી જાય છે.
નદીઓ છે 'મીઠાની વાહક'
તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે નદીઓ પોતે ભલે મીઠી હોય, પણ તે સમુદ્ર માટે મીઠાની વાહક છે. પર્વતો અને મેદાનોમાંથી વહેતી વખતે નદીઓ આ ઓગળેલા મિનરલ્સને સતત સમુદ્રમાં ઠાલવતી રહે છે. નદીના પાણીમાં મીઠાનું પ્રમાણ એટલું ઓછું હોય છે કે આપણને તે પાણી મીઠું લાગે છે, પરંતુ અબજો વર્ષોથી આ કચરો (મીઠું) સમુદ્રમાં જમા થતો રહ્યો છે.
બાષ્પીભવન: શુદ્ધ પાણી ઉડી જાય, મીઠું રહી જાય
સૂર્યની પ્રચંડ ગરમીને કારણે સમુદ્રના પાણીનું સતત બાષ્પીભવન થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં માત્ર શુદ્ધ પાણી જ વરાળ બનીને વાદળ બને છે, જ્યારે તેમાં ઓગળેલું મીઠું સમુદ્રમાં જ રહી જાય છે. લાખો વર્ષોથી આ પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન થવાને કારણે દરિયામાં મીઠાની સાંદ્રતા સતત વધતી ગઈ છે.
સમુદ્રના પેટાળમાં છુપાયેલા 'મીઠાના કારખાના'
માત્ર નદીઓ જ નહીં, પણ સમુદ્રના પેટાળમાં રહેલા જ્વાળામુખી અને હાઈડ્રોથર્મલ વેન્ટ્સ પણ સીધા જ સમુદ્રના પાણીમાં વિવિધ મિનરલ્સ અને મીઠું છોડે છે. આ તમામ પરિબળો મળીને સમુદ્રને ખારો બનાવે છે.
નદી કેમ મીઠી રહે છે?
નદીનું પાણી ખારું ન થવા પાછળનું કારણ એ છે કે નદીનું પાણી સતત વહેતું રહે છે. તે લાંબો સમય એક જગ્યાએ સ્થિર રહેતું નથી કે ત્યાં બાષ્પીભવન દ્વારા મીઠું જમા થઈ શકે. નદી માટે સમુદ્ર એક 'છેલ્લું ડેસ્ટિનેશન' છે, જ્યાંથી બહાર નીકળવાનો કોઈ રસ્તો નથી, પરિણામે સમુદ્ર ખારો બને છે અને નદી મીઠી રહે છે.