રાજકોટ: : સોનું અને ચાંદી બંને કિંમતી ધાતુઓ છે, છતાં જ્યારે તમે બજારમાં ખરીદી કરવા જાવ ત્યારે સોનાનો ભાવ ૧૦ ગ્રામ (તોલા) દીઠ અને ચાંદીનો ભાવ કિલો દીઠ જોવા મળે છે. એટલું જ નહીં, સોનાની શુદ્ધતા 'કેરેટ' માં મપાય છે જ્યારે ચાંદીમાં 'ટચ' કે 'ફાઈનનેસ' નો ઉપયોગ થાય છે. આ આશ્ચર્યજનક તફાવત પાછળ માત્ર પરંપરા જ નહીં, પણ ધાતુની પ્રકૃતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારના નિયમો પણ જવાબદાર છે.
સોનામાં કેરેટ સિસ્ટમ: કેમ ૨૪ ભાગ જ મહત્ત્વના?
સોનાની શુદ્ધતા ૨૪ ભાગોના સ્કેલ પર માપવામાં આવે છે. શુદ્ધ સોનું (૨૪ કેરેટ) અત્યંત નરમ હોય છે, જેનાથી દાગીના બનાવી શકાતા નથી.
•    ગણિત: જો ૨૪ માંથી ૨૨ ભાગ સોનું અને ૨ ભાગ અન્ય ધાતુ (તાંબુ કે જસત) હોય, તો તેને ૨૨ કેરેટ કહેવાય.
•    શુદ્ધતા: ૨૨ કેરેટ એટલે આશરે ૯૧.૬૭% સોનું. કેરેટ સિસ્ટમ ઝવેરીઓ માટે એ સમજવામાં સરળતા રહે છે કે તેમાં અન્ય ધાતુનું મિશ્રણ (Alloying) કેટલું છે.
ચાંદીમાં ‘ટચ’ અને ‘ટકાવારી’ નો ખેલ
ચાંદી સોના કરતાં વધુ કઠણ અને સ્થિર ધાતુ છે, તેથી તેની શુદ્ધતાને સીધી ટકાવારીમાં માપવી સરળ છે.
•    ટચ: ભારતીય બજારમાં તેને પરંપરાગત રીતે 'ટચ' કહેવામાં આવે છે. ૯૯.૯ ટચ એટલે ૯૯.૯% શુદ્ધ ચાંદી.
•    સ્ટર્લિંગ સિલ્વર: દાગીનામાં વપરાતી ચાંદી ૯૨.૫% શુદ્ધ હોય છે, જેને ૯૨૫ માર્કિંગ અથવા 'સ્ટર્લિંગ સિલ્વર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ચાંદી કિલોગ્રામમાં કેમ વેચાય છે?
સોનું અત્યંત કિંમતી હોવાથી તેનું માપદંડ ગ્રામમાં રાખવામાં આવે છે, જ્યારે ચાંદીની કિંમત સોના કરતા ઘણી ઓછી છે અને તેનો ઉપયોગ ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે (Industrial use) મોટા પાયે થાય છે.
•    રોકાણ: ચાંદી મોટાભાગે બાર (પાટલા) સ્વરૂપે રોકાણ માટે વપરાય છે, જ્યાં વજનનું મહત્વ વધારે છે.
•    વૈશ્વિક બજાર: લંડન બુલિયન માર્કેટમાં ચાંદીનો વેપાર ટ્રોય ઔંસમાં થાય છે, પણ એશિયન દેશોમાં કિલોગ્રામ વધુ લોકપ્રિય એકમ છે. લંડન ગુડ ડિલિવરી સિલ્વર બારનું વજન આશરે ૧૦૦૦ ટ્રોય ઔંસ હોય છે, જે વૈશ્વિક ભાવ નક્કી કરવામાં પાયારૂપ બને છે.
ટૂંકમાં, ધાતુની શુદ્ધતા જાળવવી અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એકરૂપતા લાવવા માટે આ અલગ-અલગ માપદંડો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.