નવી દિલ્હી: આ વર્ષે શિયાળા દરમિયાન ઉત્તર ભારતના હવામાનમાં જે પરિવર્તન જોવા મળ્યું છે તે પર્યાવરણવિદો માટે ચિંતાનો વિષય બન્યું છે. પર્વતીય વિસ્તારોમાં નોંધપાત્ર હિમવર્ષાનો અભાવ અને મેદાની વિસ્તારોમાં વરસાદની અછતને કારણે કુદરતી સંતુલન બગડ્યું છે. હવામાનશાસ્ત્રીઓના મતે, આ સ્થિતિ માટે મુખ્યત્વે 'પશ્ચિમી વિક્ષેપો' (Western Disturbances) નું નબળું પડવું જવાબદાર છે. જે પશ્ચિમી જેત પ્રવાહ ભૂમધ્ય સમુદ્રમાંથી ભેજ લાવીને ઉત્તર ભારતમાં વરસાદ આપે છે, તે આ વખતે પોતાની સામાન્ય સ્થિતિથી ખસીને ઉત્તર-પૂર્વ તરફ જતો રહ્યો છે.
સામાન્ય રીતે શિયાળામાં થતો વરસાદ વાતાવરણમાં રહેલા પ્રદૂષિત કણોને જમીન પર બેસાડી દે છે, જેનાથી હવા શુદ્ધ થાય છે. પરંતુ આ વર્ષે વરસાદના અભાવે દિલ્હી, હરિયાણા અને પંજાબ સહિતના વિસ્તારોમાં પ્રદૂષકો હવામાં જ જમા રહ્યા છે. પરિણામે, 'સ્મોગ' (ધુમ્મસ અને પ્રદૂષણનું મિશ્રણ) નું સ્તર એટલું વધી ગયું છે કે લોકો માટે શ્વાસ લેવો પણ મુશ્કેલ બન્યો છે. વરસાદ વગરનો આ શુષ્ક શિયાળો હવાની ગુણવત્તા (AQI) ને સતત 'જોખમી' શ્રેણીમાં રાખી રહ્યો છે.
આ બદલાતી પેટર્ન માત્ર હવામાન પૂરતી મર્યાદિત નથી, તેની સીધી અસર ખેતી પર પણ પડી શકે છે. શિયાળુ વરસાદ ખાસ કરીને ઘઉં જેવા રવિ પાક માટે અમૃત સમાન હોય છે. જો વરસાદની આ અછત ચાલુ રહેશે તો કૃષિ ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો જોવા મળી શકે છે. નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનને કારણે ભવિષ્યમાં પશ્ચિમી વિક્ષેપોની તીવ્રતા હજુ પણ ઘટી શકે છે. હવે ચોમાસું ઓક્ટોબર સુધી ખેંચાય છે અને કઠોર શિયાળાનો ગાળો ટૂંકો થઈ રહ્યો છે, જે ગ્લોબલ વોર્મિંગના સ્પષ્ટ સંકેતો છે.