તેહરાન : વર્તમાન ઈરાન-ઇઝરાયલ સંઘર્ષના પગલે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફરી ચર્ચામાં છે. ઈરાનના રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સે આ માર્ગ બંધ કરવાની ધમકી આપી છે, જેના કારણે અત્યારે ૭૦૦ જેટલા ટેન્કરો દરિયામાં ફસાયેલા છે. પૂર્વ-પશ્ચિમ વચ્ચે થતા ક્રૂડ ઓઇલના ૮૬% ટ્રાફિક પર સંકટના વાદળો છવાયા છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ: વિશ્વનું સૌથી શક્તિશાળી 'ચોકિંગ પોઈન્ટ'
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એ પર્સિયન ગલ્ફને ઓમાનના અખાત સાથે જોડે છે. તેની પહોળાઈ સૌથી સાંકડા બિંદુએ માત્ર ૩૦ માઇલ છે. વિશ્વમાં વપરાતા કુલ તેલનો ૨૦% હિસ્સો દરરોજ આ માર્ગે પસાર થાય છે. ભારત, ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશો તેમની ૭૦% થી ૮૦% ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે આ એકમાત્ર માર્ગ પર નિર્ભર છે.
ઈરાનનું પ્રભુત્વ કેમ છે?
૧. કુદરતી ભૂગોળ: ઈરાન આ સ્ટ્રેટના ઉત્તરના સમગ્ર દરિયાકાંઠાને નિયંત્રિત કરે છે. હોર્મુઝ, કેશ્મ અને લારાક જેવા મુખ્ય ટાપુઓ ઈરાન પાસે છે, જે કુદરતી લશ્કરી ચોકીઓ જેવું કામ કરે છે.
૨. યુદ્ધની અનોખી પદ્ધતિ: ઈરાન પાસે અમેરિકાની જેમ વિશાળ નૌકાદળ નથી, પરંતુ તેની પાસે 'ઝડપી હુમલો કરતી બોટ' (Fast Attack Boats) નો કાફલો છે. આ નાની બોટ સાંકડા પાણીમાં મોટા જહાજોને ઘેરી વળવા સક્ષમ છે.
૩. મિસાઇલ અને ડ્રોન શક્તિ: ઈરાને તેના દરિયાકાંઠે એન્ટી-શિપ ક્રુઝ મિસાઈલ અને આધુનિક ડ્રોન તૈનાત કર્યા છે. આ ઉપરાંત, દરિયામાં બિછાવેલી સુરંગો (Mines) કોઈપણ મોટા જહાજનો રસ્તો રોકવા માટે કાફી છે.
અન્ય ગલ્ફ દેશો કેમ લાચાર છે?
•    ભૌગોલિક મર્યાદા: કુવૈત, કતાર, ઇરાક અને બહેરીન જેવા દેશો ભૌગોલિક રીતે પર્સિયન ગલ્ફની અંદર ફસાયેલા છે. આ દેશોએ બહાર નીકળવા માટે ફરજિયાતપણે ઈરાનના પ્રભુત્વવાળા હોર્મુઝ માર્ગનો ઉપયોગ કરવો પડે છે.
•    પાઇપલાઇનનો અભાવ: સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈ પાસે કેટલીક બાયપાસ પાઇપલાઇન્સ (જેમ કે હબ્શાન-ફુજૈરાહ) છે, પરંતુ તે કુલ નિકાસના માત્ર ૧૦-૧૫% હિસ્સો જ વહન કરી શકે છે. બાકીના જંગી જથ્થા માટે તેઓ હોર્મુઝ પર જ નિર્ભર છે.
•    આર્થિક જોખમ: સાઉદી અને અન્ય દેશોનું અર્થતંત્ર તેલની નિકાસ પર ટકેલું છે. જો યુદ્ધ થાય અને માર્ગ બંધ થાય, તો આ દેશોને અબજો ડોલરનું નુકસાન થાય. બીજી તરફ, ઈરાન વર્ષોથી પ્રતિબંધો હેઠળ જીવે છે, તેથી તેને ગુમાવવાનું ઓછું અને દુનિયાને બ્લેકમેલ કરવાનું સાધન વધુ મળે છે.
ભારત માટે ચિંતાનું કારણ
ભારત તેનું ૭૦% તેલ અને ૫૦% નેચરલ ગેસ ગલ્ફ દેશોમાંથી આયાત કરે છે. જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ લાંબો સમય બંધ રહે, તો ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે અને મોંઘવારીનો મોટો ફટકો પડી શકે છે.
અમેરિકાનો પાંચમો નૌકાદળ કાફલો (5th Fleet) બહેરીનમાં તૈનાત હોવા છતાં, હોર્મુઝ જેવા સાંકડા અને છીછરા પાણીમાં ઈરાની મિસાઈલ અને બોટના જોખમને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવું પશ્ચિમી દેશો માટે પણ મોટો પડકાર છે.