નવી દિલ્હી,તા.૭ : આજના યુગમાં, જ્યારે આપણે નાની કે મોટી દરેક ખરીદી માટે ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણા મનમાં એક સતત ડર રહે છે. તે ડર એ છે કે કોઈ વ્યવહાર ખોટો થઈ શકે છે અથવા છેતરપિડી થઈ શકે છે.અત્યાર સુધી, ગ્રાહકોને આવી પરિસ્થિતિઓમાં આમતેમ દોડવું પડતું હતું, પરંતુ હવે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ એક નવો ડ્રાફટ રજૂ કર્યો છે જે સામાન્ય માણસ માટે વરદાનથી ઓછો નથી. હવે, જો તમે ડિજિટલ છેતરપિંડીનો ભોગ બનો છો, તો તમારે ચિતા કરવાની જરૃર નથી, કારણ કે બેંકો તમારી સુરક્ષા માટે વધુ જવાબદાર રહેશે.રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ નાના મૂલ્યના ડિજિટલ બેંકિગ છેતરપિડીથી પ્રભાવિત ગ્રાહકોને રાહત આપવા માટે એક નવું માળખું પ્રસ્તાવિત કર્યું છે. આ દરખાસ્ત હેઠળ, રૂ.૫૦,૦૦૦ સુધીના ઓનલાઈન બેંકિગ છેતરપિડીનો ભોગ બનનાર વ્યકિતઓને ૮૫% સુધીનું વળતર મળી શકે છે, જેની મહત્તમ મર્યાદા રૂ.૨૫,૦૦૦ છે. RBI અનુસાર, આ વળતર વ્યકિતના જીવનમાં ફકત એક જ વાર મળશે. ગ્રાહકોએ છેતરપિડીના પાંચ દિવસની અંદર ફરિયાદ નોંધાવવી આવશ્યક છે.

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ શુક્રવારે એક મહત્વપૂર્ણ ડ્રાફટ જારી કર્યો છે, જેમાં ઓનલાઈન છેતરપિડીનો ભોગ બનનારા બેંક ગ્રાહકોને રાહત આપવામાં આવી છે. આ અંતર્ગત, ગ્રાહકો હવે સાયબર છેતરપિડી માટે રૂ.૫૦,૦૦૦ સુધીનું વળતર મેળવી શકશે. જો છેતરપિડીનું નુકસાન રૂ.૫૦,૦૦૦ સુધીનું હોય, તો ગ્રાહકને ૮૫% સુધીનું વળતર મળશે, જેની મહત્તમ મર્યાદા રૂ ૨૫,૦૦૦ છે. આ નિયમો ૧ જુલાઈ, ૨૦૨૬ થી તમામ વાણિજ્યિક, પ્રાદેશિક ગ્રામીણ અને નાની ફાઇનાન્સ બેંકો પર લાગુ થશે.

ઓનલાઈન છેતરપિડીના ભોગ બનેલા લોકોને વળતર આપવામાં આવશે. જો છેતરપિડીને કારણે થયેલ નુકસાન રૂ.૫૦,૦૦૦ સુધીનું હોય, તો ગ્રાહકને ૮૫% સુધીનું વળતર મળશે. આ મહત્તમ રૂ.૨૫,૦૦૦ સુધીનું હશે, મહત્તમ રૂ.૨૫,૦૦૦ સુધીનું હશે, અને જો ફરિયાદ પાંચ દિવસની અંદર દાખલ કરવામાં આવે તો જ. વધુમાં, છેતરપિડીની જાણ સાયબર ક્રાઈમ પોર્ટલ અથવા ૧૯૩૦ હેલ્પલાઈન પર કરવી આવશ્યક છે. ઓનલાઈન વ્યવહારોમાં ડેબિટ અને ક્રેડિટ કાર્ડ, ઈન્ટરનેટ બેંકિગ, મોબાઈલ બેંકિગ અને ATMનો સમાવેશ થાય છે. ગ્રાહકોને આ સુવિધા ફકત એક જ વાર મળશે.

જો છેતરપિંડીની ખોટ રૂ.૨૯,૪૧૨ થી ઓછી હોય, તો વળતર ૮૫% સુધીનું હશે. આ ખર્ચનો ૬૫% રિઝર્વ બેંક, ૧૦% ગ્રાહકની બેંક અને ૧૦% લાભાર્થી બેંક ભોગવશે. જો નુકસાન રૂ.૨૯,૪૧૨ થી ઓછું અથવા મહત્તમ રૂ.૫૦,૦૦૦ થી વધુ હોય, તો વળતર રૂ.૨૫,૦૦૦ સુધીનું હોઈ શકે છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ શુક્રવારે અનધિકૃત ઇલેકટ્રોનિક બેંકિગ વ્યવહારો માટે ગ્રાહકની જવાબદારી મર્યાદિત કરતી માર્ગદર્શિકાનો ડ્રાફટ બહાર પાડ્યો. આ નિયમો ૧ જુલાઈથી અમલમાં આવશે. આ માર્ગદર્શિકા વાણિજ્યિક બેંકો, નાની નાણાકીય બેંકો અને પ્રાદેશિક ગ્રામીણ બેંકોને પણ લાગુ પડશે.

છેતરપિંડીના કિસ્સામાં શું કરવું

ગ્રાહકોએ તાત્કાલિક બેંકને છેતરપિડીની જાણ કરવી જોઈએ.

રાષ્ટ્રીય સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિગ પોર્ટલ પર ફરિયાદ ભરો.

૧૯૩૦ હેલ્પલાઇન પર કોલ કરો.

બેંકની સિસ્ટમમાં સંદેશ મોકલવા અને પ્રાપ્ત કરવા વચ્ચેનો સમય રેકોર્ડ કરો.

બેંકોએ ફરિયાદો પર કાર્યવાહી કરવી આવશ્યક છે

ગ્રાહકને ફરિયાદ મળ્યા પછી તાત્કાલિક ફરિયાદ નંબર અને સમય મોકલવામાં આવશે. બેંકને વધુ અનધિકૃત વ્યવહારો અટકાવવા માટે પગલાં લેવાની જરૃર રહેશે. બેંક છેતરપિડીમાં ગ્રાહકની ભૂલ સાબિત કરવા માટે જવાબદાર રહેશે. જો બેંક અથવા તૃતીય પક્ષ બેદરકારી દાખવે છે અને ગ્રાહક ૫ દિવસની અંદર રિપોર્ટ કરે છે, તો ગ્રાહક જવાબદાર રહેશે નહીં.

ગ્રાહકની બેદરકારી ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે

PIN, પાસવર્ડ અથવા બ્વ્ભ્ જાહેર કરવો. બેંકને છેતરપિડી અથવા કાર્ડ ખોવાઈ જવાની તાત્કાલિક જાણ કરવામાં નિષ્ફળતા. બેંક ચેતવણીઓને અવગણવી. હાનિકારક એપ્લિકેશનો ડાઉનલોડ કરવી. ૫૦૦ રૃપિયાથી વધુના વ્યવહારો માટે SMS ચેતવણીઓ.

બેંકોએ ઇલેકટ્રોનિક બેંકિગ વ્યવહારોમાં ગ્રાહક સુરક્ષા માટે નીતિ બનાવવી પડશે. આ નીતિમાં વ્યવહાર ચેતવણીઓ, ગ્રાહક અધિકારો અને જવાબદારીઓ, ફરિયાદ નિવારણ સમયરેખા અને ગ્રાહક જાગૃતિ પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થશે. સુરક્ષિત ડિજિટલ ચુકવણી પ્રણાલીઓ, મજબૂત છેતરપિડી શોધ પદ્ધતિઓ અને જોખમ મૂલ્યાંકન પ્રણાલીઓ જેવા પગલાં લેવાની જરૃર પડશે. રૃ.૫૦૦ થી વધુના તમામ ઇલેકટ્રોનિક વ્યવહારો માટે તાત્કાલિક SMS ચેતવણીઓ ફરજિયાત રહેશે.

પ્રથમ વખત નાના છેતરપિડી માટે વળતર

RBI ના નવા પ્રસ્તાવમાં પહેલી વાર નાના ડિજિટલ છેતરપિડીના કેસ માટે વળતરની જોગવાઈ છે.

નાના વ્યવહારો દરમિયાન વારંવાર છેતરપિડીનો ભોગ બનનારાઓ માટે આ એક નોંધપાત્ર રાહત છે.

જો તમે રૃ.૫૦,૦૦૦ સુધીની છેતરપિડીનો ભોગ બનશો, તો તમે વળતર મેળવવા માટે હકદાર હશો.

હવ તમે રૃ.૨૯,૪૧૨ સુધીના નુકસાન માટે ૮૫% સુધીનું વળતર મેળવી શકો છો.

રૃ.૨૯,૪૧૨ થી રૃ.૫૦,૦૦૦ ની વચ્ચેના નુકસાન માટે, મહત્તમ વળતર રૃ.૨૫,૦૦૦ હશે.

વળતર કોણ અને કેવી રીતે ચૂકવશે?

આ વળતર એકલ એન્ટિટી દ્વારા નહીં, પરંતુ ત્રણ પક્ષોના સંયુકત પ્રયાસ દ્વારા ચૂકવવામાં આવશે.

ચુકવણી ટીમોમાં RBI, ગ્રાહકની પોતાની બેંક અને તે બેંક જેમાં પૈસા ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યા હતા, એટલે કે, લાભાર્થી બેંકનો સમાવેશ થાય છે.

આ વળતર જીવનમાં ફકત એક જ વાર મળશે. આ નિયમ ડિજિટલ પેમેન્ટ કૌભાંડોને પણ છેતરપિડીના દાયરામાં લાવે છે. સરકાર અને બેંકો સાથે મળીને કામ કરવા માંગે છે જેથી ગ્રાહકોનો ડિજિટલ પેમેન્ટમાં વિશ્વાસ અકબંધ રહે.

બેંકિંગ સુરક્ષા અને ૨૪x૭ રિપોર્ટિગને મજબૂત બનાવવું?

કડક સુરક્ષા પગલાંના ભાગ રૃપે, રૃ.૫૦૦ થી વધુના દરેક ડિજિટલ વ્યવહાર માટે SMS ચેતવણીઓ ફરજિયાત રહેશે.

બેંકોએ હવે તેમના ગ્રાહકો માટે 24x7 છેતરપિંડી રિપોર્ટિગ સિસ્ટમ પ્રદાન કરવાની જરૃર પડશે.

ગ્રાહકો તેમની ફરિયાદો નોંધાવવા માટે ફોન બેંકિગ, SMS, ઇમેઇલ, IVR અને ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઇનનો ઉપયોગ કરી શકશે.

આ સેવાઓ માટે બેંકો પાસેથી કોઈ વધારાનો ચાર્જ લેવામાં આવશે નહીં.

RBI એ સ્પષ્ટપણે નિર્દેશ આપ્યો છે કે બેંકોએ હંમેશા ગ્રાહકો માટે આ સેવાઓ ઉપલબ્ધ રાખવી જોઈએ.

ભૂલ સાબિત કરવાની જવાબદારી કોની છે?

સૌથી મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર એ છે કે છેતરપિંડીના કિસ્સાઓમાં ગ્રાહકની ભૂલ સાબિત કરવા માટે બેંક સંપૂર્ણપણે જવાબદાર રહેશે.

અત્યાર સુધી, ગ્રાહકોએ સાબિત કરવું પડતું હતું કે તેઓ દોષિત નથી, પરંતુ હવે આ બોજ બેંકો પર રહેશે.

ફરિયાદ મળ્યા પછી જો કોઈ છેતરપિડી થાય છે, તો બેંક સંપૂર્ણપણે જવાબદાર રહેશે.

ડિજિટલ છેતરપિંડી સંબંધિત ફરિયાદો હવે મહત્તમ ૩૦ દિવસની અંદર ઉકેલવી ફરજિયાત રહેશે.

બેંકોને ગ્રાહકો પાસેથી નિયમનકારી SMS માટે ચાર્જ વસૂલવાનો અધિકાર રહેશે નહીં.

હવે,  ભયથી મુકત ડિજિટલ વ્યવહારો કરો

રિઝર્વ બેંકનું આ પગલું ડિજિટલ ઇન્ડિયાના સ્વપ્નને વધુ સુરક્ષિત કરે છે. બેંકોને જવાબદાર બનાવીને અને ગ્રાહકો માટે વળતર પ્રક્રિયાને સરળ બનાવીને, ય્ગ્ત્ એ સામાન્ય માણસના ડિજિટલ અનુભવ પ્રત્યે તેની ગંભીરતા દર્શાવી છે. હવે, ડિજિટલ પેમેન્ટ કરતી વખતે, તમે આત્મવિશ્વાસ અનુભવી શકો છો અને કોઈપણ મોટા ભયથી મુકત થઈ શકો છો.

ભારતીય રિઝર્વ બેંકના સત્તાવાર ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને તાજેતરના પરિપત્રોમાંથી પ્રાપ્ત વિસ્તૃત વિગતો અનુસાર, દેશની તમામ શહેરી સહકારી બેંકો (અર્બન કો-ઓપરેટિવ બેંકસ) ના ગ્રાહકો માટે 'જવાબદાર વ્યવસાયિક આચરણ' હેઠળ એક નવું અને અત્યંત મજબૂત સુરક્ષા માળખું તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. ૨૦૨૬થી લાગુ થનારા આ નવા નિયમોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ડિજિટલ લેવડદેવડમાં સામાન્ય નાગરિકોનો વિશ્વાસ વધારવાનો અને સાયબર છેતરપિડી સામે તેમને આર્થિક રક્ષણ પૂરું પાડવાનો છે.

શૂન્ય જવાબદારી નીતિનો અમલ

નવા નિયમો મુજબ, જો બેંકની આંતરિક સિસ્ટમમાં કોઈ ખામી સર્જાય અથવા ત્રીજી વ્યકિત દ્વારા સુરક્ષા તોડીને નાણાં ઉપાડી લેવામાં આવે, તો તેમાં ગ્રાહકની કોઈ જ જવાબદારી રહેશે નહીં. આવા કિસ્સાઓમાં ગ્રાહકે પાંચ (૫) દિવસની અંદર બેંકને સત્તાવાર જાણ કરવાની રહેશે. બેંકે ફરિયાદ મળ્યાના ત્રીસ (૩૦) દિવસની અંદર તપાસ પૂર્ણ કરીને ગ્રાહકના ખાતામાં મૂળ તારીખથી જ વ્યાજ સહિત પૂરેપૂરી રકમ જમા કરવાની રહેશે. આનો સીધો અર્થ એ છે કે, બેંકની કોઈ પણ બેદરકારીનો આર્થિક બોજ હવે ગ્રાહકે ઉઠાવવો પડશે નહીં.

નાના મૂલ્યની છેતરપિંડી માટે વિશેષ વળતર યોજના

રિઝર્વ બેંકે ૫૦,૦૦૦ રૃપિયા સુધીના ઓનલાઈન ફ્રોડનો ભોગ બનનારા ગ્રાહકો માટે એક અભૂતપૂર્વ રાહત યોજના અમલમાં મૂકી છે. જો કોઈ વ્યકિતગત ગ્રાહક સાથે છેતરપિડી થાય, તો તેને કુલ નુકસાનના ૮૫ ટકા અથવા વધુમાં વધુ

૨૫,૦૦૦ રૃપિયા વળતર પેટે ચૂકવવામાં આવશે. આ યોજનાનો આર્થિક ભાર માત્ર બેંક પર નહીં રહે, પરંતુ રિઝર્વ બેંક પોતે ૬૫ ટકા હિસ્સો ભોગવશે, જ્યારે ગ્રાહકની બેંક અને જ્યાં નાણાં ટ્રાન્સફર થયા છે તે બેંક ૧૦-૧૦ ટકા હિસ્સો આપશે. ગ્રાહક પોતાના જીવનકાળમાં એક વાર આ સરકારી વળતરનો લાભ લઈ શકશે.

સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઇન અને ત્વરિત કાર્યવાહી

ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પરથી મળતી માહિતી મુજબ, નાણાકીય છેતરપિંડીના કિસ્સામાં પ્રથમ એક કલાક અત્યંત મહત્વનો ગણાય છે. ગ્રાહકોને અપીલ કરવામાં આવી છે કે તેઓ ફ્રોડ થતાં જ તુરંત રાષ્ટ્રીય સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઇન નંબર ૧૯૩૦ પર સંપર્ક કરે. આ સિસ્ટમ દ્વારા છેતરપિડી કરનાર વ્યકિતના ખાતાને તાત્કાલિક સ્થગિત કરી દેવામાં આવશે, જેથી નાણાં સગેવગે થતાં અટકાવી શકાય.

પાયાના બચત ખાતાધારકો માટે નવી સુવિધાઓ

આગામી એપ્રિલ ૨૦૨૬થી પાયાના બચત ખાતા (બેઝિક સેવિગ્સ બેંક ડિપોઝિટ એકાઉન્ટ) ના નિયમો પણ ગ્રાહક-લક્ષી બનશે. હવેથી આવા ખાતાધારકોને દર વર્ષે ૨૫ ચેકના પાના મફત આપવામાં આવશે.

આ ઉપરાંત, મોબાઈલ બેંકિગ અને અન્ય ઓનલાઈન માધ્યમોથી થતા ડિજિટલ વ્યવહારોને માસિક મફત ઉપાડની મર્યાદામાંથી સંપૂર્ણપણે બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે. જેથી ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના ગ્રાહકો કોઈપણ વધારાના ચાર્જ વિના અમર્યાદિત ઓનલાઈન લેવડદેવડ કરી શકશે.