મુંબઈ: દેશમાં સતત વધી રહેલા ડિજિટલ ફ્રોડના કિસ્સાઓ વચ્ચે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ ગ્રાહકોના હિતમાં એક મહત્વપૂર્ણ ડ્રાફ્ટ અમેન્ડમેન્ટ રજૂ કર્યું છે. ડિજિટલ વ્યવહારોમાં ગ્રાહકોની જવાબદારી (Customer Liability) અંગેના નિયમોમાં સુધારો સૂચવીને મધ્યસ્થ બેંકે વપરાશકર્તાઓ માટે વ્યાપક સુરક્ષા કવચ અને નાના મૂલ્યની છેતરપિંડી માટે વળતરના માળખાની દરખાસ્ત મૂકી છે. આ ડ્રાફ્ટ પર આરબીઆઈએ ૦૬ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ સુધી જાહેર અભિપ્રાય મંગાવ્યા છે અને નવા નિયમો ૦૧ જુલાઈ, ૨૦૨૬ થી અમલમાં લાવવાની યોજના છે.
ગ્રાહકો માટે 'ઝીરો લાયબિલિટી'ની જોગવાઈ
નવા ડ્રાફ્ટ મુજબ, જો ડિજિટલ ફ્રોડ બેંકની બેદરકારીને કારણે થયું હશે, તો ગ્રાહકની જવાબદારી શૂન્ય રહેશે. તેવી જ રીતે, જો કોઈ થર્ડ પાર્ટી બ્રીચ (ત્રીજા પક્ષ દ્વારા સુરક્ષામાં ભંગ) થાય અને ગ્રાહક તેની જાણ ૫ દિવસની અંદર કરી દે, તો પણ ગ્રાહકે કોઈ નુકસાન વેઠવું પડશે નહીં. આરબીઆઈએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ડિજિટલ ફ્રોડની ફરિયાદના કિસ્સામાં ગ્રાહકની જવાબદારી સાબિત કરવાનો બોજ હવે બેંકો પર રહેશે. આ ઉપરાંત, ₹૫૦૦ થી વધુના તમામ ડિજિટલ વ્યવહારો માટે બેંકોએ તાત્કાલિક SMS એલર્ટ મોકલવા પડશે અને છેતરપિંડીની જાણ કરવા માટે ૨૪x૭ ચેનલ ઉપલબ્ધ કરાવવી પડશે.
નાના ફ્રોડ માટે વળતરનું માળખું
મધ્યસ્થ બેંકે ₹૫૦,૦૦૦ સુધીના નાના મૂલ્યના ડિજિટલ ફ્રોડ માટે વળતરની ફોર્મ્યુલા રજૂ કરી છે. આ અંતર્ગત પીડિતોને ચોખ્ખા નુકસાનના ૮૫% અથવા ₹૨૫,૦૦૦, બેમાંથી જે ઓછું હોય તે વળતર મળશે. આ લાભ વ્યક્તિ દીઠ જીવનમાં એકવાર મેળવી શકાશે અને તેના માટે છેતરપિંડી થયાના ૫ દિવસમાં બેંક તેમજ સાયબર ક્રાઈમ પોર્ટલ પર જાણ કરવી અનિવાર્ય છે.
ચૂકવણી અને વહેંચણીની વ્યવસ્થા
વળતરની રકમમાં આરબીઆઈ અને બેંકો વચ્ચે હિસ્સેદારી નક્કી કરવામાં આવી છે. ₹૨૯,૪૧૨ થી નીચેના નુકસાનમાં આરબીઆઈ ૬૫% વળતર ભોગવશે, જ્યારે ગ્રાહકની બેંક અને લાભાર્થી બેંક ૧૦-૧૦% હિસ્સો આપશે. ₹૨૯,૪૧૨ થી ₹૫૦,૦૦૦ વચ્ચેના ફ્રોડમાં મહત્તમ ₹૨૫,૦૦૦ નું વળતર મળશે, જેમાં આરબીઆઈ ₹૧૯,૧૧૮ અને બંને બેંકો ₹૨,૯૪૧-૨,૯૪૧ ચૂકવશે. બેંકોએ અરજીના ૫ દિવસમાં ગ્રાહકને વળતર ચૂકવવાનું રહેશે અને ત્યારબાદ તેઓ ત્રિમાસિક ધોરણે આરબીઆઈ પાસેથી રિઈમ્બર્સમેન્ટ મેળવી શકશે.