નવી દિલ્હી :સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું છે કે જ્યારે રસીકરણ કાર્યક્રમ રાજ્ય સંચાલિત જાહેર આરોગ્ય પહેલ તરીકે ચલાવવામાં આવે છે, ત્યારે સરકાર એવા પરિવારો પ્રત્યેની જવાબદારીથી છટકી શકે નહીં જે રસીકરણ પછી મૃત્યુ અથવા ગંભીર આડઅસરોનો આરોપ લગાવે છે. કોર્ટે એ પણ નોંધ્યું છે કે સરકારી ડેટા પોતે સ્વીકારે છે કે COVID-19 રસીકરણ પછી કેટલાક મૃત્યુ થયા છે, તેથી અસરગ્રસ્ત પરિવારોને કોઈ રાહત વિના છોડી શકાય નહીં.

   ન્યાયાધીશ વિક્રમ નાથ અને સંદીપ મહેતાની બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે બંધારણની કલમ 21 (જીવનનો અધિકાર) ફક્ત દોષ અથવા બેદરકારીના દ્રષ્ટિકોણથી જોઈ શકાય નહીં. તે રાજ્ય પર એક સકારાત્મક જવાબદારી પણ લાદે છે કે રાજ્ય દ્વારા પ્રાયોજિત જાહેર આરોગ્ય કાર્યક્રમ દરમિયાન ગંભીર નુકસાન થયું હોવાનો આરોપ મૂકવામાં આવે તો અસરગ્રસ્ત લોકો માટે એક ઉપલબ્ધ અને અસરકારક રાહત વ્યવસ્થા હોય.

  આ આધારે, સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને COVID-19 રસીકરણ પછી ગંભીર પ્રતિકૂળ ઘટનાઓ માટે "નો-ફોલ્ટ વળતર નીતિ" ઘડવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. રસીકરણ પછી મૃત્યુ અથવા ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનો આરોપ લગાવનારા પરિવારો દ્વારા દાખલ કરાયેલ રચના ગંગુ વિરુદ્ધ ભારત સંઘ સહિત અનેક અરજીઓની સુનાવણી કરતી વખતે આ આદેશ જારી કરવામાં આવ્યો હતો.

  કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે તે રસીઓની અસરકારકતા અથવા મંજૂરી પ્રક્રિયાની સમીક્ષા કરી રહી નથી. કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય પ્રશ્ન એ હતો કે શું રાષ્ટ્રવ્યાપી રસીકરણ અભિયાન દરમિયાન નુકસાનનો આરોપ લગાવનારાઓ માટે એક માળખાગત અને સંસ્થાકીય ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ

કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે રોગચાળા દરમિયાન રસીકરણ કાર્યક્રમ રાજ્યની બંધારણીય જવાબદારીનો ભાગ હતો અને તેણે ઘણા લોકોના જીવ બચાવ્યા હતા. જોકે, જો સરકારી ડેટા દર્શાવે છે કે કેટલાક લોકો મૃત્યુ પામ્યા છે અથવા ગંભીર આડઅસરોનો ભોગ બન્યા છે, તો રાજ્ય આ જવાબદારીમાંથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થઈ શકે નહીં.

અરજદારોએ જણાવ્યું હતું કે ભારતની રસી પ્રણાલીમાં પારદર્શિતા અને દેખરેખનો અભાવ છે. તેમણે એવી પણ દલીલ કરી હતી કે રસીકરણ ઔપચારિક રીતે સ્વૈચ્છિક હોવા છતાં, મુસાફરી અને જાહેર સેવાઓ પરના પ્રતિબંધો લોકો પર પરોક્ષ દબાણ લાવે છે.

અરજદારોએ આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધનનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો જેમાં એસ્ટ્રાઝેનેકા પ્લેટફોર્મ (જેમાંથી કોવિશિલ્ડ ભારતીય સંસ્કરણ છે) સાથે સંકળાયેલ દુર્લભ રક્ત ગંઠાઈ જવાની સમસ્યાઓના કિસ્સાઓ દર્શાવવામાં આવ્યા હતા અને આ જોખમો વિશે પૂરતી માહિતી જાહેર કરવામાં આવી ન હતી.

કેન્દ્ર સરકારે જણાવ્યું હતું કે કોવિડ-૧૯ રસીઓને સખત વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણ અને નિયમનકારી ચકાસણી પછી મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. સરકારે એ પણ નિર્દેશ કર્યો હતો કે ભારતમાં પહેલેથી જ AEFI (રસીકરણ પછીની પ્રતિકૂળ ઘટનાઓ) સર્વેલન્સ સિસ્ટમ છે, જ્યાં જિલ્લા, રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય સ્તરની સમિતિઓ પ્રતિકૂળ ઘટનાઓની તપાસ કરે છે.

સરકારે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે જો બેદરકારી સાબિત થાય છે, તો અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિઓ નાગરિક મુકદ્દમા અથવા ગ્રાહક ફરિયાદો દ્વારા કાનૂની આશરો લઈ શકે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે મોટા પાયે રસીકરણ કાર્યક્રમોમાં નુકસાનનું કારણ વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત કરવું ઘણીવાર જટિલ હોય છે. તેથી, ફક્ત બેદરકારી સાબિત કરવા પર આધારિત કાનૂની ઉપાયો પૂરતા નથી, કારણ કે આ અસરગ્રસ્ત પરિવારો પર ભારે બોજ મૂકે છે અને અસંગત પરિણામો તરફ દોરી શકે છે.

કોર્ટે એ પણ નોંધ્યું હતું કે યુકે, ઓસ્ટ્રેલિયા અને જાપાન જેવા ઘણા દેશોમાં રસી સંબંધિત આડઅસરો માટે નો-ફોલ્ટ વળતર યોજનાઓ છે, જે અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિઓને લાંબી કાનૂની કાર્યવાહી વિના નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે

સુપ્રીમ કોર્ટે નીચેના નિર્દેશો જારી કર્યા: આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે COVID-19 રસીકરણ પછી ગંભીર પ્રતિકૂળ ઘટનાઓ માટે નો-ફોલ્ટ વળતર નીતિ બનાવવી જોઈએ. રસીકરણ સાથે સંકળાયેલ પ્રતિકૂળ ઘટનાઓનું નિરીક્ષણ કરવા માટે હાલની AEFI સિસ્ટમ ચાલુ રાખવી જોઈએ, અને સંબંધિત ડેટા સમયાંતરે જાહેર કરવો જોઈએ.

  કોર્ટ દ્વારા નિયુક્ત નવી નિષ્ણાત સંસ્થાની કોઈ જરૂર નથી, કારણ કે હાલની AEFI સમિતિઓ પૂરતી છે. 

કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે આવી વળતર નીતિ બનાવવાથી સરકાર દ્વારા કોઈ જવાબદારી અથવા દોષ સ્વીકારવાનો અર્થ થશે નહીં, અને અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિઓ અન્ય કાનૂની ઉપાયો અપનાવવા માટે સ્વતંત્ર રહેશે.

 અરજદારો તરફથી વરિષ્ઠ વકીલો કોલિન ગોન્સાલ્વિસ અને પ્રશાંત ભૂષણ હાજર રહ્યા હતા, જ્યારે કેન્દ્ર સરકાર તરફથી વધારાના સોલિસિટર જનરલ ઐશ્વર્યા ભાટી હાજર રહ્યા હતા.