નવી દિલ્હી તા.૧૪ : કેન્દ્ર સરકારે ટ્રાન્સજેન્ડર સમુદાયના અધિકારોને વધુ સ્પષ્ટ અને વ્યવસ્થિત બનાવવા માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. વીરેન્દ્ર કુમારએ 13 માર્ચ 2026ના રોજ લોકસભામાં બિલ 2026 રજૂ કર્યું. આ બિલ 2019ના મુખ્ય કાયદા Transgender Persons (Protection of Rights) Act, 2019માં કેટલાક મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો સૂચવે છે. તેમાં સૌથી મોટો ફેરફાર સ્વ-અનુભૂત (self-perceived) લિંગ ઓળખના અધિકારને દૂર કરવાની જોગવાઈ છે. સરકારનું કહેવું છે કે આ સુધારાઓથી કાયદાનો લાભ સાચા જરૂરિયાતમંદ લોકો સુધી પહોંચશે અને તેના દુરુપયોગને અટકાવી શકાશે.

2019ના કાયદાની વ્યાખ્યા અને પડકારો

2019ના કાયદા મુજબ ટ્રાન્સજેન્ડર વ્યક્તિની વ્યાખ્યા ઘણી વ્યાપક રાખવામાં આવી હતી. તેમાં જન્મ સમયે નક્કી થયેલા લિંગથી અલગ સ્વ-અનુભૂત લિંગ ઓળખ ધરાવતી વ્યક્તિઓનો સમાવેશ થતો હતો. કાયદાની કલમ 4(2) હેઠળ વ્યક્તિને પોતાની જાતે અનુભવેલી લિંગ ઓળખ સ્વીકારવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ સરકારના મતે આ વ્યાખ્યા ઘણી અસ્પષ્ટ અને વિશાળ હોવાથી કાયદાના અમલીકરણમાં મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ રહી હતી અને લાભાર્થીઓ સુધી યોગ્ય રીતે લાભ પહોંચાડવામાં અડચણો આવી રહી હતી.

ટ્રાન્સજેન્ડરની નવી વ્યાખ્યા

નવા સુધારા બિલ હેઠળ ટ્રાન્સજેન્ડર વ્યક્તિની વ્યાખ્યાને વધુ ચોક્કસ બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. પ્રસ્તાવિત ફેરફાર મુજબ હવે માત્ર એવી વ્યક્તિઓને ટ્રાન્સજેન્ડર તરીકે માન્યતા મળશે જે સામાજિક-સાંસ્કૃતિક ઓળખ ધરાવે છે, જેમ કે કિન્નર, અરાવણી અથવા જોગતા સમુદાય. ઉપરાંત ઇન્ટરસેક્સ ભિન્નતા ધરાવતી વ્યક્તિઓ, જેમ કે ક્રોમોઝોમ અથવા હોર્મોનલ અસામાન્યતા ધરાવતા લોકો, પણ આ વ્યાખ્યામાં સામેલ રહેશે. મહત્વની બાબત એ છે કે બિલમાંથી સ્વ-માન્ય લિંગ ઓળખનો અધિકાર દૂર કરવામાં આવ્યો છે, એટલે હવે માત્ર પોતાની ઈચ્છા અથવા અનુભૂતિના આધારે કાનૂની રીતે ટ્રાન્સજેન્ડર ઓળખ મેળવવી શક્ય રહેશે નહીં.

ઓળખ પ્રમાણપત્ર મેળવવાની નવી પ્રક્રિયા

સુધારા બિલ હેઠળ ટ્રાન્સજેન્ડર ઓળખ માટેનું પ્રમાણપત્ર મેળવવાની પ્રક્રિયા વધુ સઘન બનાવવામાં આવી છે. હવે અરજદારે ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજિસ્ટ્રેટ પાસે અરજી કરવાની રહેશે, પરંતુ પ્રમાણપત્ર ત્યારે જ જારી થશે જ્યારે નિયુક્ત મેડિકલ બોર્ડ તેની ભલામણ કરશે. આ બોર્ડનું નેતૃત્વ ચીફ મેડિકલ ઓફિસર અથવા ડેપ્યુટી ચીફ મેડિકલ ઓફિસર કરશે. જો કોઈ વ્યક્તિ Gender Reassignment Surgery (SRS) કરાવે છે તો સંબંધિત હોસ્પિટલને તેની માહિતી ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજિસ્ટ્રેટને આપવી પડશે, ત્યારબાદ જ લિંગ બદલાવનું નવું પ્રમાણપત્ર જારી કરવામાં આવશે. આ પ્રમાણપત્રના આધારે વ્યક્તિ પોતાના જન્મ પ્રમાણપત્ર અને અન્ય સરકારી દસ્તાવેજોમાં નામ અને લિંગ બદલાવી શકશે.

ગુનાઓ અને કડક સજાની જોગવાઈ

બિલમાં ગુનાઓને લઈને પણ વધુ કડક જોગવાઈઓનો પ્રસ્તાવ છે. ખાસ કરીને બળજબરીથી લિંગ પરિવર્તન કરાવવાના કિસ્સાઓ સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. જો કોઈ પુખ્ત વ્યક્તિને અપહરણ કે દબાણ દ્વારા ટ્રાન્સજેન્ડર ઓળખ ધારણ કરવા મજબૂર કરવામાં આવે અથવા તેનો કાસ્ટ્રેશન કરવામાં આવે તો જવાબદાર વ્યક્તિને 10 વર્ષથી લઈને આજીવન કેદ અને ઓછામાં ઓછો ₹2 લાખનો દંડ થઈ શકે છે. જો આ ગુનો બાળક સામે કરવામાં આવે તો આજીવન કેદ અને ₹5 લાખ સુધીનો દંડ થઈ શકે છે. ઉપરાંત ટ્રાન્સજેન્ડર વ્યક્તિઓ અથવા બાળકોને ભીખ માંગવા કે ગુલામીના કામમાં ધકેલવા બદલ 10થી 14 વર્ષની સજાની જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી છે.

વહીવટી ફેરફારો અને સામાજિક પ્રતિક્રિયા

સુધારા બિલમાં ટ્રાન્સજેન્ડર વ્યક્તિઓ માટે રાષ્ટ્રીય પરિષદના માળખામાં પણ ફેરફારો સૂચવવામાં આવ્યા છે. હવે વિવિધ રાજ્યોના પ્રતિનિધિઓની નિમણૂક પ્રાદેશિક રોટેશન પદ્ધતિથી કરવામાં આવશે. સરકારનું કહેવું છે કે આ ફેરફારોનો ઉદ્દેશ સાચા જરૂરિયાતમંદ લોકોને વધુ સારી સુરક્ષા આપવાનો છે. બીજી તરફ LGBTQ+ કાર્યકર્તાઓ આ પ્રસ્તાવનો વિરોધ કરી રહ્યા છે. તેમનું માનવું છે કે તબીબી તપાસ ફરજિયાત બનાવવી અને સ્વ-ઓળખનો અધિકાર દૂર કરવો NALSA v. Union of India (2014)ના સુપ્રીમ કોર્ટના મહત્વપૂર્ણ ચુકાદાની ભાવનાના વિરુદ્ધ છે. હાલ આ બિલ સંસદીય પ્રક્રિયાના આગામી તબક્કામાં છે અને આગામી સમયમાં દેશમાં વ્યાપક કાનૂની અને સામાજિક ચર્ચાનો વિષય બનવાની શક્યતા છે.