લખનૌ/દિલ્હી: ઉત્તર પ્રદેશના રાજકીય આકાશે કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધીએ એક એવો રાજકીય દાવ ખેલ્યો છે જેના પડઘા દિલ્હીથી લખનૌ સુધી ગુંજી રહ્યા છે. રાહુલ ગાંધીએ બહુજન ચળવળના પ્રણેતા અને બસપાના સ્થાપક કાંશીરામને 'ભારત રત્ન' આપવાની માંગણી વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને પત્ર લખીને કરી છે. આ માત્ર એક સન્માનની માંગણી નથી, પરંતુ કોંગ્રેસ દ્વારા દલિત મતોના વિખેરાયેલા વોટ બેંકને ફરીથી એક કરવા માટેનો એક અત્યંત વ્યૂહાત્મક રાજકીય પાસો છે. દાયકાઓ સુધી જે કોંગ્રેસ કાંશીરામની વિચારધારાની ટીકા કરતી હતી, તે જ કોંગ્રેસ હવે તેમના યોગદાનને નતમસ્તક થઈને સ્વીકારી રહી છે, જેનો સીધો અર્થ છે કે પક્ષ હવે યુપીમાં પોતાનું ખોવાયેલું ગૌરવ પાછું મેળવવા માટે કોઈ પણ હદ સુધી જવા તૈયાર છે.

આ રણનીતિની સૌથી મોટી અસર માયાવતીની બહુજન સમાજ પાર્ટી (BSP) પર પડી શકે છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી યુપીમાં બસપાનો ગ્રાફ સતત નીચે જઈ રહ્યો છે અને તેના દલિત મતોનું ધ્રુવીકરણ ભાજપ અને અન્ય પક્ષો તરફ થઈ રહ્યું છે. રાહુલ ગાંધીએ કાંશીરામનું નામ લઈને માયાવતી તરફ એક 'સોફ્ટ કોર્નર' અથવા 'ઓલિવ શાખા' લંબાવી છે. આ પગલું ભવિષ્યમાં કોંગ્રેસ અને બસપા વચ્ચેના નવા ગઠબંધન માટેના દ્વાર ખોલી શકે છે, જે માયાવતી માટે રાજકીય પુનર્જીવનની તક બની શકે છે. બીજી તરફ, આ માંગણી ભાજપને પણ મૂંઝવણમાં મૂકે છે; જો કેન્દ્ર સરકાર સન્માન આપે તો કોંગ્રેસ શ્રેય લેશે, અને જો ન આપે તો વિપક્ષ તેને 'દલિત વિરોધી' ઠેરવીને આક્રમક પ્રચાર કરી શકશે.

સમાજવાદી પાર્ટી (SP) માટે પણ આ આશાસ્પદ પત્ર માથાનો દુખાવો બની શકે છે. અખિલેશ યાદવ હાલમાં 'PDA' (પછાત, દલિત, લઘુમતી) ફોર્મ્યુલા પર પોતાની તાકાત વધારી રહ્યા છે, પરંતુ જો દલિતોનો એક મોટો વર્ગ કાંશીરામના નામ પર કોંગ્રેસ સાથે જોડાશે, તો સપાનું સમીકરણ ખોરવાઈ શકે છે. ગઠબંધનમાં 'મોટા ભાઈ'ની ભૂમિકા ભજવતી સપા ક્યારેય નહીં ઈચ્છે કે કોંગ્રેસ યુપીમાં એટલી મજબૂત બને કે તે આવનારી ચૂંટણીઓમાં વધુ સીટોની માંગણી કરીને સપા માટે પડકાર ઉભો કરે. ટૂંકમાં, રાહુલ ગાંધીના આ પત્રે યુપીના રાજકારણમાં 'બુઆ-બાબુઆ'ના જૂના ગણિતને ફરીથી ચર્ચાઓમાં લાવી દીધું છે.

ભાજપના સોશિયલ એન્જિનિયરિંગ સામે આ માંગણી એક કાંટા સમાન છે. ભાજપે છેલ્લા એક દાયકામાં બિન-યાદવ ઓબીસી અને બિન-જાટવ દલિતોને હિન્દુત્વના છત્ર હેઠળ એકત્રિત કરવામાં સફળતા મેળવી છે. રાહુલ ગાંધીનું આ 'ભારત રત્ન' કાર્ડ આ જ વોટ બેંકને ભાજપથી દૂર ખેંચવા માટેનો એક પ્રયાસ છે. રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે કોંગ્રેસ હવે સમજી ગઈ છે કે દલિતોને આકર્ષ્યા વિના યુપીમાં સત્તાનો માર્ગ બંધ છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે વડાપ્રધાન મોદી આ માંગણી પર શું નિર્ણય લે છે, કારણ કે આ એક નાનો પત્ર નથી, પરંતુ આવનારી લોકસભા કે વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ માટેનું એક મજબૂત રાજકીય હથિયાર છે.