મુંબઈ: ભારતીય અર્થતંત્રની મજબૂતી અને રૂપિયાને વૈશ્વિક આંચકાઓથી બચાવવા માટે હવે મોટા પગલાં લેવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના પૂર્વ ડેપ્યુટી ગવર્નર માઈકલ પાત્રાએ જણાવ્યું છે કે, ભારતને બજારમાં મજબૂત હસ્તક્ષેપ કરવાની ક્ષમતા જાળવી રાખવા માટે ઓછામાં ઓછા $1 ટ્રિલિયન (આશરે 1000 બિલિયન ડોલર) ના વિદેશી મુદ્રા ભંડાર (Forex Reserve) ની જરૂર છે. તેમના મતે, આટલું મોટું ભંડાર હોવું એ બજારમાં સટોડિયાઓ અને તકવાદીઓ સામે એક મજબૂત દિવાલ સમાન સાબિત થશે.
શા માટે $1 ટ્રિલિયનનું લક્ષ્ય?
માઈકલ પાત્રાએ આ લક્ષ્ય પાછળ બે મુખ્ય કારણો દર્શાવ્યા છે. પ્રથમ, ભારતની એક વર્ષની તમામ વિદેશી દેવાની જવાબદારીઓને પહોંચી વળવા માટે આશરે $350 બિલિયનની જરૂર છે. બીજું, જો વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાને કારણે વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો અચાનક ભારતીય બજારમાંથી નાણાં ખેંચી લે, તો તે સ્થિતિને સંભાળવા માટે વધારાના $650 બિલિયનનું બફર હોવું અનિવાર્ય છે. ફેબ્રુઆરી 2026 માં ભારતનો ફોરેક્સ રિઝર્વ $728.5 બિલિયનના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચ્યો હતો, પરંતુ તે હજુ પણ આ લક્ષ્યથી દૂર છે.
ઈરાન યુદ્ધ અને તેલના વધતા ભાવનું જોખમ
હાલમાં પશ્ચિમ એશિયામાં, ખાસ કરીને ઈરાનમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ધરખમ વધારો થયો છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું તેલ આયાત કરે છે, જેને કારણે તેલ મોંઘું થતા રૂપિયા પર દબાણ વધ્યું છે અને તે રેકોર્ડ નીચલા સ્તરે પહોંચ્યો છે. આ સ્થિતિમાં RBI એ અનામત ભંડારનો ઉપયોગ કરીને રૂપિયાને વધુ પડતો તૂટતો બચાવવા માટે બજારમાં હસ્તક્ષેપ વધારવો પડ્યો છે.
રૂપિયાની સ્થિરતા અને ભવિષ્યની ગતિ
પાત્રાના મતે, રૂપિયામાં વાર્ષિક 4 થી 5 ટકાનો ઘટાડો એ આર્થિક સિદ્ધાંતો મુજબ સામાન્ય છે. તેમણે નોંધ્યું કે RBI ક્યારેય ચલણના મૂલ્યમાં ફેરફારને રોકતી નથી, પરંતુ તે અચાનક આવતા મોટા ઘટાડા કે 'ઝટકા' ને રોકીને અર્થતંત્રને સ્થિર રાખવામાં સફળ રહી છે. 2025 માં નિવૃત્ત થયા પહેલા પાત્રાએ અનામત ભંડાર વધારવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેના કારણે રૂપિયો વિશ્વના સૌથી ઓછી અસ્થિરતા ધરાવતા ચલણોમાં સામેલ થયો હતો.
વૈશ્વિક યુદ્ધ અને આર્થિક ઉથલપાથલ વચ્ચે, $1 ટ્રિલિયનનું વિદેશી ભંડાર ભારતને એક સુરક્ષિત ટાપુ જેવી મજબૂતી આપી શકે છે, જે કોઈપણ વૈશ્વિક આર્થિક સુનામીનો સામનો કરવા સક્ષમ હશે.