નવી દિલ્હી:સુપ્રીમ કોર્ટમાં મંગળવારે એક ઐતિહાસિક કાનૂની ચર્ચમાં કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટ મંતવ્ય રજૂ કર્યું છે કે રાજ્ય દ્વારા હાથ ધરવામાં આવતી કલ્યાણકારી પ્રવૃત્તિઓ અને ધર્માદા કાર્યોને શ્રમ કાયદા (Labour Law) હેઠળ ‘ઉદ્યોગ’ તરીકે ગણી શકાય નહીં. એટર્ની જનરલ આર. વેંકટરમણીએ નવ જજોની બંધારણીય બેંચ સમક્ષ દલીલ કરી હતી કે ૧૯૭૮ના ‘બેંગ્લોર વોટર સપ્લાય એન્ડ સીવેજ બોર્ડ વિરુદ્ધ એ. રાજપ્પા’ કેસમાં જે ‘ટ્રિપલ ટેસ્ટ’ નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો, તેનું અત્યંત વિસ્તૃત અર્થઘટન કરવાથી સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓ પર જોખમ ઊભું થઈ રહ્યું છે.

સાર્વભૌમ કાર્યોની વ્યાખ્યા બદલવાની જરૂર:
એટર્ની જનરલે જણાવ્યું હતું કે ૧૯૭૮ના ચુકાદામાં સાર્વભૌમ કાર્યો (Sovereign Functions) ની સમજૂતી વસાહતી કાળની (Colonial) માનસિકતા પર આધારિત હતી, જે આજના લોકશાહી માળખામાં સુસંગત નથી. આધુનિક સમયમાં સરકાર માત્ર સંરક્ષણ કે કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવાનું કામ નથી કરતી, પરંતુ એક કલ્યાણકારી રાજ્ય તરીકે અસંખ્ય સામાજિક અને આર્થિક નીતિઓનો અમલ કરે છે. આવી પ્રવૃત્તિઓમાં ભલે સંસ્થાકીય માળખું ઉદ્યોગ જેવું લાગે, પરંતુ તેના મૂળ હેતુને નજરઅંદાજ કરીને તેને સ્વતંત્ર ‘ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિ’ જાહેર કરી શકાય નહીં.

કોર્ટના વેધક પ્રશ્નો અને બેંચની આશંકા:
ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યા કાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બેંચમાં સામેલ જસ્ટિસ બી.વી. નાગરત્ના, જસ્ટિસ પી.એસ. નરસિમ્હા અને અન્ય જજોએ કેન્દ્રની દલીલો પર મહત્વના પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. જ્યારે એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ કે.એમ. નટરાજે જણાવ્યું કે ડિફેન્સ કેન્ટીન જેવા એકમો પણ સાર્વભૌમ કાર્યો સાથે જોડાયેલા હોવાથી તેને ઉદ્યોગમાંથી મુક્ત રાખવા જોઈએ, ત્યારે બેંચે પૂછ્યું હતું કે જો ત્યાંના કર્મચારીઓને શ્રમ કાયદાનું રક્ષણ ન મળે તો તેમની પાસે શું ઉપાય રહે? તેના જવાબમાં સરકારે જણાવ્યું કે તેઓ સિવિલ કોર્ટ, વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ કે હાઈકોર્ટમાં રીટ પિટિશન કરી શકે છે.

નવા લેબર કોડના સંદર્ભે કાનૂની ગૂંચ:
કેન્દ્ર સરકારે ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિલેશન્સ કોડ ૨૦૨૦નો ઉલ્લેખ કરીને સમજાવ્યું કે કાયદામાં સ્પષ્ટતા હોવી જોઈએ. જોકે, જસ્ટિસ જોયમાલ્ય બાગચીએ આકરા શબ્દોમાં ટકોર કરી હતી કે ૨૦૨૦નો આ નવો કાયદો ૨૦૨૫થી અમલમાં આવવાનો છે, તો ૧૯૭૮ના જૂના ચુકાદાનું અર્થઘટન કરવા માટે ભવિષ્યમાં લાગુ થનારા કાયદાનો ઉપયોગ કરી શકાય નહીં. અદાલતે ચિંતા વ્યક્ત કરી કે જો નવો કોડ અત્યારથી ધ્યાને લેવાય, તો વર્ષોથી પેન્ડિંગ કેસો પર તેની પશ્ચાતવર્તી (Retrospective) અસર પડી શકે છે, જે કાયદાકીય રીતે ઉચિત નથી.

શું છે બેંગ્લોર વોટર સપ્લાય કેસનો વિવાદ?
૧૯૭૮માં જસ્ટિસ વી.આર. કૃષ્ણા અય્યરે આપેલા ચુકાદામાં ‘ઉદ્યોગ’ની વ્યાખ્યા અત્યંત વ્યાપક બનાવી હતી. તેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે જ્યાં પણ માલિક અને કર્મચારીના સહકારથી વ્યવસ્થિત રીતે વસ્તુઓ કે સેવાઓનું ઉત્પાદન થતું હોય, તેને ઉદ્યોગ માનવો જોઈએ, ભલે તેનો હેતુ નફો કરવાનો ન હોય. આ વ્યાખ્યાને કારણે યુનિવર્સિટીઓ, હોસ્પિટલો અને સેવાભાવી સંસ્થાઓ પણ શ્રમ વિવાદોના દાયરામાં આવી ગઈ હતી. હવે નવ જજની બેંચ એ તપાસી રહી છે કે શું આ ચુકાદામાં સુધારો કરવાની કે તેને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરવાની જરૂર છે.

સમગ્ર મામલાની પૃષ્ઠભૂમિ:
આ સંદર્ભ વર્ષ ૨૦૦૨ના એક કેસમાંથી ઉદ્ભવ્યો છે. ૨૦૦૫માં પાંચ જજોની બેંચે આ મામલો મોટી બેંચને સોંપ્યો હતો અને ૨૦૧૭માં સાત જજોની બેંચે તેને નવ જજોની બેંચ સમક્ષ મોકલ્યો હતો. અત્યારે અદાલત મુખ્યત્વે ત્રણ મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે: ૧. ટ્રિપલ ટેસ્ટની કાનૂની માન્યતા, ૨. સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓ ‘ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિ’ છે કે નહીં? અને ૩. ‘સાર્વભૌમ કાર્યો’ના દાયરામાં કઈ બાબતોનો સમાવેશ થાય? આ કેસની સુનાવણી આગામી દિવસોમાં પણ ચાલુ રહેશે.